Στην αυλή του πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης ξεχώριζε στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα ένας ιεράρχης που είχε τη φήμη πολυμαθούς διδασκάλου του γένους. Ο Δωρόθεος ο Πρώιος υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους λόγιους ιεράρχες της εποχής του και έγινε εθνομάρτυρας μαζί με τον πατριάρχη Γρηγόριο τον πέμπτο. Καταγόταν από τη Χίο, όπου έλαβε τα εγκύκλια γράμματα και διαμόρφωσε την πρώτη παιδαγωγική του συγκρότηση. Αργότερα φοίτησε στη φημισμένη Πατμιάδα Σχολή, όπου χρημάτισε μαθητής του σοφού Δανιήλ Κεραμέα και απέκτησε στέρεη παιδεία.

Εκεί συνδέθηκε φιλικά με τον Βενιαμίν τον Λέσβιο, και η αλληλογραφία τους μαρτυρά την εγκάρδια αυτή φιλία των δύο ανδρών. Η σχέση τους έμεινε αδιατάρακτη στο πέρασμα των ετών, καθώς είχαν κοινά ενδιαφέροντα ως φίλοι της παιδείας και του γένους. Στα χίλια επτακόσια ογδόντα έξι χειροτονήθηκε διάκονος και αναχώρησε για ευρύτερες σπουδές στην Ιταλία και τη Γαλλία. Πέρασε χρόνια σε ξένα πανεπιστήμια συγκεντρώνοντας γνώσεις φιλοσοφίας, θεολογίας και επιστημών για να τις προσφέρει στο γένος του.

Επέστρεψε στην ανατολή με πλούσια πνευματικά εφόδια έτοιμος να υπηρετήσει την Εκκλησία και τη μάθηση των ομογενών του. Μελέτησε με ζήλο τα έργα των αρχαίων φιλοσόφων και τους σύγχρονους μαθηματικούς της Δύσης χωρίς να εγκαταλείψει την πατερική παράδοση. Γνώρισε επίσης τα νέα ρεύματα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και προσπάθησε να μεταφέρει στους ομογενείς του ό,τι ήταν συμβατό με την ορθόδοξη πίστη. Τον Σεπτέμβριο του χίλια επτακόσια ενενήντα τρία διορίστηκε διδάσκαλος στη Σχολή της Χίου, όπου δίδαξε φιλοσοφία και επιστήμες.

Διευθυντής της σχολής ήταν τότε ο φημισμένος Αθανάσιος ο Πάριος, και η συνεργασία τους ωφέλησε πολύ τους νεαρούς σπουδαστές. Στα χίλια επτακόσια ενενήντα έξι όμως εγκατέλειψε τη θέση του, για να αναλάβει τη διδασκαλία των παιδιών του Κωνσταντίνου Χαντζερή. Ο Χαντζερής ήταν δραγομάνος του τουρκικού στόλου, και ο Δωρόθεος εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη το επόμενο έτος. Όταν ο προστάτης του διορίστηκε ηγεμόνας στη Βλαχία, ο Δωρόθεος τον ακολούθησε παίρνοντας ως βοηθό τον μαθητή του Νεόφυτο Βάμβα.

Μετά τον αποκεφαλισμό του Χαντζερή από τους Τούρκους, ο Δωρόθεος αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη ζητώντας προστασία στο πατριαρχείο. Το πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης τον ονόμασε ιεροκήρυκα της Μεγάλης Εκκλησίας και τον προχείρισε σε αρχιμανδρίτη με τιμές. Στη θέση αυτή ανέπτυξε πλούσια κηρυγματική δράση για τους χριστιανούς της Πόλης διδάσκοντας με σαφήνεια και πνευματική νηφαλιότητα. Όταν ο Δημήτριος Μουρούζης ίδρυσε τη Σχολή του Γένους στο Κουρουτσεσμέ, η διεύθυνση ανατέθηκε στον Δωρόθεο.

Παρέμεινε στη διεύθυνση της σχολής μέχρι τα χίλια οκτακόσια επτά, ενώ στο μεταξύ είχε εκλεγεί μητροπολίτης Φιλαδέλφειας. Στα χρόνια εκείνα δίδαξε φυσική, μαθηματικά, γεωμετρία, φιλοσοφία και λογική στους νέους σπουδαστές της σχολής με ζήλο. Από τα έγγραφα και τα χειρόγραφα βοηθήματα που εφοδίαζε τους μαθητές του φαίνεται η άρτια συγκρότηση και η διοικητική του ικανότητα κατά τη σχολαρχία. Δεν περιοριζόταν μόνο στα διοικητικά και διδακτικά καθήκοντά του αλλά επιδόθηκε σε άλλα ωφελιμότερα έργα για το γένος.

Τέτοιο ήταν η σύνταξη του μεγάλου λεξικού της ελληνικής γλώσσας με τίτλο Κιβωτός, που το ενίσχυαν ηθικά και οικονομικά οι αδελφοί Ζωσιμάδες. Συνεργάτες του Δωροθέου στο μέγα αυτό λεξικογραφικό έργο ήταν ο Νεόφυτος Βάμβας και ο Νικόλαος Λογάδης. Ο πρώτος τόμος του λεξικού εκδόθηκε στα χίλια οκτακόσια δεκαεννέα και αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για την ελληνική παιδεία. Ως σχολάρχης ο Δωρόθεος αλληλογραφούσε με επιφανείς Έλληνες της διασποράς, ζητώντας τη συμπαράστασή τους στη λειτουργία της σχολής.

Στα χίλια οκτακόσια επτά άφησε ως διάδοχό του στη σχολή τον Πανταλέοντα Φραγκιάδη, μετέπειτα Πλάτωνα μητροπολίτη Χίου. Έπειτα εγκαταστάθηκε στη Φιλαδέλφεια, την έδρα της μητρόπολής του, και ανέλαβε την ποιμαντική διακονία του ποιμνίου του. Επιμελήθηκε επίσης την πρώτη έκδοση του Πηδαλίου του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου που εκδόθηκε στα χίλια οκτακόσια. Συνέγραψε ακόμη Εκκλησιαστική Ιστορία η οποία όμως δεν εκδόθηκε ποτέ και χάθηκε στα χρόνια του εθνικού αγώνα.

Με την επιμέλεια του Πηδαλίου πρόσφερε στην Εκκλησία ένα σπουδαίο εργαλείο εφαρμογής των ιερών κανόνων στη ζωή των πιστών. Στα χίλια οκτακόσια δεκατρία μετατέθηκε στη μητρόπολη Αδριανουπόλεως, μια από τις μεγαλύτερες και πιο σημαντικές μητροπόλεις της Θράκης. Προσπάθησε να ιδρύσει στην πόλη Ιερατική Σχολή για την κατάρτιση των κληρικών, χωρίς όμως να επιτύχει τον στόχο του. Οργάνωσε πάντως σχολείο και βιβλιοθήκη με τη συνεργασία του Αδριανουπολίτη εμπόρου Γεωργίου Σακελλαρίου, που ήταν από τους πλουσιότερους εμπόρους της Αυστρίας.

Σχολάρχης διορίστηκε ο Στέφανος Καραθεοδωρής, αλλά δίδασκε επίσης και ο ίδιος ο Δωρόθεος θεολογία, φιλοσοφία και επιστήμες. Στα χίλια οκτακόσια είκοσι κλήθηκε ως συνοδικός στην Κωνσταντινούπολη και πήρε μέρος στις εργασίες της Ιεράς Συνόδου του πατριαρχείου. Έναν χρόνο αργότερα, τον Απρίλιο του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα, συνελήφθη από τους Τούρκους μαζί με τον πατριάρχη Γρηγόριο τον πέμπτο. Συνελήφθησαν επίσης άλλοι αρχιερείς και επιφανείς λαϊκοί, και όλοι μαζί απαγχονίστηκαν με μαρτυρικό τρόπο στο Μέγα Ρεύμα του Βοσπόρου.

Ο Δωρόθεος ανήκει στους μεγάλους διδασκάλους του γένους κατά τη φθίνουσα τουρκοκρατία και συνέβαλε στον ελληνοκεντρικό διαφωτισμό μέσα στα πλαίσια της εκκλησιαστικής παράδοσης. Τα σωζόμενα χειρόγραφά του περιλαμβάνουν αριθμητική, γεωμετρία, άλγεβρα και τη Λογική του Γενουηνσίου ως μαρτυρία της πολυσχιδούς δράσης του. Άγιε Δωρόθεε εθνομάρτυς και διδάσκαλε του γένους, που πρόσφερες τη ζωή σου για την πίστη και την ελευθερία, πρέσβευε στον Κύριο για τη σωτηρία των ψυχών μας.