Ο Άγιος Μάρτυς Ιουστίνος ο Φιλόσοφος γεννήθηκε γύρω στο εκατόν δέκα τέσσερα μετά Χριστόν στη Νεάπολη Φλαβία. Η γενέτειρά του Νεάπολη ήταν η αρχαία πόλη Σιχέμ, που βρισκόταν στην ευρύτερη περιοχή της Σαμάρειας στην Παλαιστίνη. Ο πατέρας του ονομαζόταν Πρίσκος και ο παππούς του Βάκχιος, και αμφότεροι ήταν επιφανείς Έλληνες ειδωλολάτρες της εποχής τους. Από την παιδική του ηλικία ο μικρός Ιουστίνος εμφάνιζε εξαιρετική ευφυΐα και έντονη αγάπη για τη βαθιά γνώση.

Επιπλέον είχε μια θερμή και αγνή αφοσίωση στην αναζήτηση της απόλυτης Αλήθειας μέσα σε όλη τη δημιουργία. Όταν έφτασε σε ώριμη ηλικία μελέτησε με μεγάλη σπουδή και ενδιαφέρον τις διάφορες σχολές της παλαιάς ελληνικής φιλοσοφίας. Δοκίμασε διαδοχικά τους αρχαίους Στωικούς, τους Περιπατητικούς, τους Πυθαγορείους και τέλος τους περίφημους Πλατωνικούς της εποχής εκείνης. Κατέληξε ωστόσο στο σταθερό συμπέρασμα ότι καμία από αυτές τις ειδωλολατρικές διδασκαλίες δεν αποκάλυπτε την αληθινή οδό προς τον αληθινό Θεό.

Καμία δηλαδή από τις φιλοσοφίες αυτές δεν τον οδηγούσε στη γνώση του προσωπικού και ζωντανού Θεού. Η ψυχή του παρέμενε διαρκώς διψασμένη για την Αλήθεια και άσβεστη σαν τη φωτιά της προσευχής. Έτσι αναζητούσε ακούραστα την υπερφυσική γνώση του Δημιουργού του ουρανού και της γης διαμέσου της κάθε φιλοσοφικής σπουδής. Κάποτε στην Αθήνα, ενώ περπατούσε σε μοναχικό μέρος έξω από την πόλη και κοντά στην ακτή της θάλασσας, συνέβη το θαυμαστό.

Συνάντησε τότε εντελώς απρόσμενα έναν μυστηριώδη και αγνοούμενο ηλικιωμένο γέροντα με υπέρλευκα από την προχωρημένη ηλικία μαλλιά. Στη συνομιλία που ακολούθησε ο γέροντας εκείνος του αποκάλυψε την ουσία και τη μοναδικότητα της χριστιανικής διδασκαλίας. Τον συμβούλεψε ακόμη να αναζητήσει τις αληθινές απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα της ζωής μέσα στην Αγία Γραφή. Πριν από όλα όμως, του είπε ο σεπτός γέροντας, να προσεύχεσαι επιμελώς στον Θεό για να σου ανοίξει τις πύλες του φωτός.

Κανείς δεν είναι σε θέση να κατανοήσει την Αλήθεια αν δεν λάβει τη γνώση από τον ίδιο τον Θεό. Ο Θεός αποκαλύπτεται σε όποιον τον αναζητά διά της ταπεινής προσευχής και διά της θερμής χριστιανικής αγάπης. Στο τριακοστό έτος της ηλικίας του ο Ιουστίνος δέχτηκε τέλος το ιερό μυστήριο του χριστιανικού Βαπτίσματος. Συνέβη δηλαδή το βάπτισμα κάπου ανάμεσα στα έτη εκατόν τριάντα τρία και εκατόν τριάντα επτά μετά Χριστόν. Από εκείνη την ευλογημένη στιγμή ο Άγιος Ιουστίνος αφιέρωσε τα τάλαντά του και τις φιλοσοφικές γνώσεις του στο κήρυγμα.

Ξεκίνησε λοιπόν να ταξιδεύει σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σπείροντας με ζήλο τους πνευματικούς σπόρους της σωτήριας πίστεως. Όποιος είναι σε θέση να κηρύξει την Αλήθεια του Χριστού και δεν την κηρύσσει, έγραφε ο Άγιος, θα κατακριθεί από τον Θεό. Ο Άγιος Ιουστίνος ίδρυσε μάλιστα στη Ρώμη μια ξεχωριστή σχολή της αληθινής χριστιανικής φιλοσοφίας και διδαχής. Στη συνέχεια υπερασπίσθηκε με δύναμη την αλήθεια της χριστιανικής διδασκαλίας ενάντια στις σοφιστικές πλεκτάνες των ειδωλολατρών.

Πιο συγκεκριμένα αντιπαρετάχθη πειστικά στον γνωστό κυνικό φιλόσοφο Κρισκεντίνο, με τον οποίο είχε πολλές δημόσιες αντιπαραθέσεις. Επίσης μίλησε με σθένος ενάντια στις διδασκαλίες του γνωστικιστή αιρεσιάρχη Μαρκίωνος και στις άλλες αιρέσεις της εποχής. Όταν το εκατόν πενήντα πέντε ο αυτοκράτορας Αντωνίνος Πιος ξεκίνησε νέο διωγμό κατά των χριστιανών, αντέδρασε. Ο Άγιος Ιουστίνος του παρέδωσε προσωπικά μια ολοκληρωμένη Απολογία υπερασπιζόμενος τους αδίκως καταδικασμένους χριστιανούς Πτολεμαίο και Λούκιο.

Στην ομαδική Απολογία του απέδειξε τέλεια το ψεύδος των ισχυρισμών και κατηγοριών εναντίον των χριστιανών της εποχής εκείνης. Η Απολογία είχε μάλιστα τόσο εντυπωσιακή θετική επίδραση στον αυτοκράτορα ώστε εκείνος έπαυσε προσωρινά τον διωγμό. Με αυτοκρατορική πια απόφαση ο Άγιος Ιουστίνος ταξίδεψε τότε στη Μικρά Ασία, όπου διώκονταν με ιδιαίτερη σφοδρότητα οι χριστιανοί. Διακήρυξε με χαρά το χαρμόσυνο μήνυμα του αυτοκρατορικού διατάγματος σε όλες τις γύρω πόλεις και τις αγροτικές κοινότητες.

Στην Έφεσο της Μικρασίας έλαβε χώρα η ξακουστή συζήτηση του Ιουστίνου με τον σπουδαίο εβραίο ραββίνο Τρύφωνα. Ο ορθόδοξος φιλόσοφος Ιουστίνος απέδειξε εκεί την αλήθεια της χριστιανικής διδασκαλίας με βάση τις παλαιοδιαθηκικές προφητείες. Κατέγραψε μάλιστα ολόκληρη αυτή την ιστορική συζήτηση σε ένα από τα έργα του, στον Διάλογο προς τον Τρύφωνα. Δεύτερη και εκτενέστερη Απολογία ο Άγιος Ιουστίνος απηύθυνε αργότερα στη Ρωμαϊκή Σύγκλητο γραμμένη με σαφήνεια στα λατινικά.

Έγραψε αυτή τη δεύτερη Απολογία λίγο μετά την άνοδο του Μάρκου Αυρηλίου στον αυτοκρατορικό θρόνο της Ρώμης. Όταν επέστρεψε ο μάρτυς στην Ιταλία, κατά το πρότυπο των Αποστόλων κήρυττε παντού το Ευαγγέλιο της σωτηρίας. Πολλοί ειδωλολάτρες και πολλοί Ιουδαίοι μετεστράφησαν στην αληθινή χριστιανική πίστη μέσα από τα κηρύγματα του Αγίου. Όταν έφτασε εκ νέου στη Ρώμη, ο φθονερός Κρισκεντίνος, που πάντα έχανε τις δημόσιες συζητήσεις, τον κατηγόρησε ψευδώς.

Έφερε εναντίον του Αγίου αμέτρητες ψευδείς κατηγορίες ενώπιον του Ρωμαϊκού δικαστηρίου ζητώντας με μανία την καταδίκη του. Ο Άγιος Ιουστίνος συνελήφθη ευθύς αμέσως και υπέστη φοβερά και απάνθρωπα βασανιστήρια από τους ασεβείς διώκτες της Εκκλησίας. Τέλος υπέμεινε με γενναιότητα τον μαρτυρικό θάνατο για χάρη του ονόματος του Σωτήρος Χριστού το εκατόν εξήντα πέντε. Τα τίμια λείψανα του Αγίου Ιουστίνου του Φιλοσόφου σώζονται σήμερα στη Ρώμη και προσκυνούνται με μεγάλη ευλάβεια.

Σύμφωνα με την παλαιά παράδοση μαρτύρησαν μαζί με τον Άγιο Ιουστίνο και αρκετοί από τους πιστούς μαθητές του. Ονομαστικά αναφέρονται ο Χαρίτων, η Χαριτώ, ο Ευελπίστος, ο Ιέραξ, ο Παίων, ο Βαλεριανός και άλλοι πιστοί χριστιανοί. Όλοι αυτοί οι γενναίοι αθλητές της χριστιανικής πίστεως οδηγήθηκαν δεμένοι στο δικαστήριο του Ρωμαίου επάρχου ονομαζόμενου Ρουστίκου. Ο έπαρχος Ρουστίκος ρώτησε τον Άγιο Ιουστίνο αν πραγματικά πιστεύει ότι μετά τα φρικτά βασανιστήρια θα ανέλθει στους ουρανούς.

Ο Άγιος Ιουστίνος του απάντησε ευθέως με δύναμη ότι δεν το νομίζει απλώς, αλλά το γνωρίζει σαν αδιαμφισβήτητη βεβαιότητα. Ο σκληρός έπαρχος πρότεινε τότε σε όλους τους κρατουμένους χριστιανούς να θυσιάσουν στα ψεύτικα ειδωλολατρικά είδωλα. Όταν εκείνοι αρνήθηκαν με σθένος και παρρησία, εξέδωσε αμέσως την επίσημη απόφαση του θανάτου ως προδιαγραφόμενο τέλος. Έτσι όλοι μαζί οι ομολογητές της πίστεως αποκεφαλίσθηκαν σύμφωνα με τους αυστηρούς ρωμαϊκούς νόμους της εποχής.

Με τον τρόπο αυτόν αξιώθηκαν όλοι μαζί να λάβουν τους αμάραντους ουράνιους στεφάνους του ενδόξου χριστιανικού μαρτυρίου. Ο Άγιος Ιουστίνος συγκαταλέγεται έτσι μεταξύ των κορυφαίων Απολογητών της Πρωτοχριστιανικής Εκκλησίας του δεύτερου μετά Χριστόν αιώνα. Τα έργα του αποτελούν πολύτιμη πηγή για τη γνώση της θεολογίας και της λατρευτικής πρακτικής της αρχαίας Εκκλησίας. Στην ίδια Απολογία περιγράφονται για πρώτη φορά αναλυτικά τα ιερά μυστήρια του Βαπτίσματος και της Θείας Ευχαριστίας.

Ο Άγιος Ιουστίνος υπήρξε μεταξύ των πρώτων συστηματικών υμνογράφων και συγγραφέων εκκλησιαστικού τυπικού της αρχαίας Ορθόδοξης Εκκλησίας. Έγραψε μάλιστα ένα ιερό βιβλίο με τίτλο Ψάλτης, καθώς και έργα κατά διαφόρων αιρέσεων της εποχής του. Ο μέγας απολογητής έδωσε στον Χριστιανισμό τα φιλοσοφικά εργαλεία για την κατάκτηση και τον φωτισμό του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Πίστευε ακόμη ότι και οι ίδιοι οι ειδωλολάτρες κατείχαν κάποια στοιχεία της θείας έμπνευσης, τους λεγόμενους σπερματικούς λόγους.

Δηλαδή υπήρχαν μικρά κομμάτια της αλήθειας ακόμη και πριν από την έλευση του Σωτήρος Χριστού στον κόσμο. Πίστευε επίσης ότι ορισμένοι ενάρετοι άνδρες προ Χριστού, όπως ο μέγας φιλόσοφος Σωκράτης, ήταν τρόπον τινά πρώιμοι χριστιανοί. Το όνομα Ιουστίνος προέρχεται από τη λατινική γλώσσα και σημαίνει χαρακτηριστικά τον δίκαιο, τον ευθύ, τον τίμιο. Ο ίδιος ο Άγιος δικαίωσε εμπράκτως αυτή την ονομασία με ολόκληρη τη ζωή και την ένδοξη μαρτυρική του τελείωση.

Η μνήμη του Αγίου Ιουστίνου τιμάται από την Ορθόδοξη Εκκλησία την πρώτη ημέρα του μηνός Ιουνίου κάθε χρόνου. Στη Ρωσική αδελφή Εκκλησία η μνήμη του Αγίου δοξάζεται ιδιαίτερα στους ορθόδοξους ναούς που φέρουν το άγιο όνομά του. Επικαλούνται μάλιστα ιδιαίτερα τη μεσιτεία του όσοι ζητούν την βοήθειά του στις σπουδές και στη μάθηση. Πρεσβείαις του ενδόξου μάρτυρος και φιλοσόφου Ιουστίνου, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών των πιστών δούλων σου, αμήν.