Ο λόγος του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού για τις άγιες εικόνες

Όταν ο ζωγράφος του βασιλιά Αυγάρου της Έδεσσας θέλησε να αποτυπώσει το πρόσωπο του Χριστού, τυφλώθηκε από το θείο φως που ακτινοβολούσε. Τότε ο ίδιος ο Κύριος ακούμπησε ένα λευκό μαντήλι στο ζωντανό πρόσωπό του και χάρισε στον βασιλιά την πρώτη αχειροποίητη εικόνα του. Με αυτό το θαυμαστό γεγονός ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός θεμελιώνει τον λόγο του για την τιμή των αγίων εικόνων μέσα στην Εκκλησία. Απαντά σε όσους κατηγορούν τους πιστούς, επειδή προσκυνούν τη μορφή του Σωτήρα, της Παναγίας Μητέρας και των αγίων δούλων του Χριστού.

Υπενθυμίζει στους κατήγορους ότι ο Θεός έπλασε από την αρχή τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Γι’ αυτό άλλωστε ασπαζόμαστε και τιμούμε ο ένας τον άλλον, αφού όλοι φέρουμε μέσα μας το θεϊκό αποτύπωμα. Ο Μέγας Βασίλειος διδάσκει καθαρά ότι η τιμή προς την εικόνα ανεβαίνει προς το πρωτότυπο πρόσωπο. Πρωτότυπο είναι εκείνο του οποίου η ομοιότητα χαράσσεται και αποδίδεται πάνω στο ξύλο της εικόνας. Έτσι η τιμή δεν μένει στο υλικό, αλλά πορεύεται προς τον εικονιζόμενο.

Στην Παλαιά Διαθήκη ο λαός του Μωυσή προσκυνούσε τη σκηνή του Μαρτυρίου που εικόνιζε τα ουράνια. Ο Θεός είχε προστάξει τον Μωυσή να φτιάξει τα ιερά σκεύη σύμφωνα με τον τύπο που του φανερώθηκε επάνω στο όρος Σινά. Τα Χερουβίμ που σκίαζαν το θυσιαστήριο ήταν φτιαγμένα από χέρια ανθρώπινα και όμως τιμούνταν ως ιερά. Ο περίφημος ναός των Ιεροσολύμων χτίστηκε επίσης με την τέχνη ανθρώπινων χεριών και αγιάστηκε από τη χάρη του Θεού. Η Γραφή καταδικάζει μόνο όσους προσκυνούν είδωλα και προσφέρουν θυσίες στους δαίμονες των εθνών.

Οι Έλληνες και οι Ιουδαίοι πρόσφεραν θυσίες, αλλά οι πρώτοι στα δαιμόνια και οι δεύτεροι στον αληθινό Θεό. Οι θυσίες των ειδωλολατρών απορρίφθηκαν, ενώ οι θυσίες των Ιουδαίων έγιναν ευπρόσδεκτες στον ουρανό. Όταν ο Νώε πρόσφερε τη δική του θυσία, ο Κύριος οσφράνθηκε την ευωδία της καθαρής και αγαθής καρδιάς του. Τα είδωλα όμως των εθνικών απαγορεύτηκαν και αναθεματίστηκαν, καθώς ήταν ομοιώματα σκοτεινών δαιμονικών δυνάμεων. Έτσι φαίνεται καθαρά η διαφορά ανάμεσα στην ορθή προσκύνηση και στη μάταιη ειδωλολατρία των παλαιών εθνών.

Κανείς βέβαια δεν μπορεί να ζωγραφίσει τη μορφή του αόρατου, ασώματου και απερίγραπτου Θεού στη φύση του. Θα ήταν παράλογη ασέβεια να επιχειρήσει κάποιος να εικονίσει τη θεότητα έτσι όπως υπάρχει μέσα στον εαυτό της. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο στην Παλαιά Διαθήκη οι εικόνες του Χριστού δεν είχαν ακόμη μπει σε χρήση. Όταν όμως ο φιλάνθρωπος Θεός, για τη σωτηρία μας, φανερώθηκε στον κόσμο ως αληθινός άνθρωπος, δεν εμφανίστηκε μόνο σαν σκιά ή σαν όραμα, όπως κάποτε στον Αβραάμ και στους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης.

Περπάτησε επάνω στη γη, έζησε μαζί με τους ανθρώπους, έκανε θαύματα και κήρυξε τη βασιλεία του ουρανού. Έπαθε σταυρωμένος, ετάφη, αναστήθηκε από τους νεκρούς και αναλήφθηκε με δόξα στους ουρανούς ενώπιον των μαθητών του. Όλα όσα έγιναν πραγματικά και είδαν με τα μάτια τους οι σύγχρονοι του Κυρίου, καταγράφηκαν στα ιερά κείμενα. Καταγράφηκαν, για να τα ακούμε σαν να τα βλέπουμε εμείς που δεν ζήσαμε σε εκείνη την ευλογημένη εποχή. Όσοι πιστεύουν χωρίς να έχουν δει με τα σωματικά μάτια, λαμβάνουν τον μακαρισμό της αιώνιας ζωής.

Επειδή όμως δεν γνωρίζουν όλοι γράμματα και δεν μπορούν όλοι να διαβάσουν τα ιερά βιβλία της Εκκλησίας, οι άγιοι Πατέρες αποφάσισαν ομόφωνα να ζωγραφίζονται τα γεγονότα της σωτηρίας πάνω σε εικόνες. Έτσι ο πιστός θυμάται γρήγορα και ζωντανά τα ένδοξα και νικηφόρα σημεία της αγάπης του Χριστού προς τον κόσμο. Πολλές φορές από αμέλεια ξεχνάμε τα φοβερά πάθη που υπέφερε ο Κύριος για χάρη της δικής μας σωτηρίας. Μόλις όμως αντικρίσουμε τη μορφή του εσταυρωμένου, αμέσως φέρνουμε στον νου τα σωτήρια πάθη και προσπίπτουμε με δάκρυα.

Δεν προσκυνούμε το υλικό της εικόνας, αλλά εκείνον του οποίου η μορφή αποτυπώνεται πάνω στο ξύλο. Δεν τιμούμε το πετσί ή το μελάνι του Ευαγγελίου, αλλά τον λόγο του Θεού που είναι γραμμένος μέσα στις άγιες σελίδες. Με τον ίδιο τρόπο δεν προσκυνούμε το ξύλο του σταυρού καθαυτό, αλλά τη σταυρική θυσία του Χριστού που εκείνος εικονίζει. Ένας απλός σταυρός χωρίς αυτή τη σημασία δεν θα διέφερε καθόλου από το υλικό της κατασκευής του. Έτσι κάθε ιερό σημείο της πίστης μας μάς οδηγεί στο πρωτότυπο και ζωντανό πρόσωπο.

Το ίδιο ισχύει και για την ιερή εικόνα της Παναγίας Μητέρας του Κυρίου, που τιμάται σε ολόκληρη την Εκκλησία. Η τιμή που προσφέρουμε στη Θεοτόκο ανεβαίνει στον Σωτήρα που σαρκώθηκε μέσα από την παρθενική και αγία κοιλία της. Έτσι και τα γενναία αγωνίσματα των αγίων, όπως ζωγραφίζονται πάνω στις εικόνες, ξυπνούν μέσα μας ιερό ζήλο. Μας προτρέπουν στη μίμηση των αρετών τους και μας οδηγούν στη δοξολογία του Θεού που τους χάρισε τη νίκη. Η τιμή προς τους αγίους μάρτυρες και ασκητές είναι μαρτυρία της αγάπης μας προς τον κοινό Δεσπότη όλων μας.

Αυτή η τιμή δεν σταματά στο πρόσωπο του αγίου, αλλά ανεβαίνει στο αληθινό πρωτότυπο που είναι ο ίδιος ο Χριστός. Όσα διδάσκουμε δεν είναι όλα γραμμένα ρητά μέσα στις σελίδες της Αγίας Γραφής. Δεν είναι γραμμένη ούτε η προσκύνηση προς την ανατολή ούτε η ιδιαίτερη τιμή του τιμίου Σταυρού του Κυρίου. Ο απόστολος Παύλος παραγγέλλει στους πιστούς να στέκονται σταθεροί και να κρατούν τις παραδόσεις που παρέλαβαν προφορικά ή γραπτά. Έτσι η Εκκλησία φυλάει αδιάκοπα την παράδοση των αγίων εικόνων από τους αποστολικούς χρόνους.