Η Παναγία Σουμελά και ο θρόνος της στο Βέρμιο

Δύο Αθηναίοι μοναχοί, ο Βαρνάβας και ο Σωφρόνιος, ανέβηκαν στις απάτητες κορυφές του Πόντου ύστερα από αποκάλυψη της Παναγίας το τριακόσια ογδόντα έξι μετά Χριστόν. Εκεί, μέσα σε σπήλαιο του όρους Μελά, βρήκαν την ιερή εικόνα της Παναγίας της Αθηνιώτισσας, που είχαν μεταφέρει άγγελοι από την Αθήνα. Σύμφωνα με την παράδοση, την εικόνα αυτή την είχε φιλοτεχνήσει ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Λουκάς πολλούς αιώνες πριν. Οι δύο μοναχοί έκτισαν αρχικά ένα μικρό κελί με τη βοήθεια της γειτονικής μονής Βαζελώνα και μέσα στη σπηλιά.

Έπειτα ανήγειραν εκκλησία γύρω από τον τόπο όπου είχε εναποτεθεί θαυματουργικά η σεπτή εικόνα της Θεοτόκου. Το πρόβλημα της ύδρευσης λύθηκε επίσης με θαύμα, καθώς από τον γρανιτώδη βράχο άρχισε να αναβλύζει αγιασματικό νερό. Το νερό αυτό συνεχίζει μέχρι σήμερα να τρέχει και να προσελκύει χιλιάδες προσκυνητές κάθε χρόνο στον ιερό τόπο. Οι θεραπευτικές του ιδιότητες έκαναν τη μονή πασίγνωστη όχι μόνο στους χριστιανούς αλλά και στους ίδιους τους μουσουλμάνους της περιοχής.

Έτσι γεννήθηκε ένα προσκύνημα που θα γινόταν σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού για δεκαέξι ολόκληρους αιώνες. Η μονή της Παναγίας Σουμελά πήρε το όνομά της από το όρος Μελά και την ποντιακή λέξη σού που σημαίνει στου. Σε υψόμετρο χίλια εξήντα τρία μέτρα, χτισμένη στην απόκρημνη κατωφέρεια του βουνού, δέσποζε για αιώνες πάνω από την Τραπεζούντα. Κάποτε ληστές την κατέστρεψαν ολοσχερώς και τότε ο Τραπεζούντιος Όσιος Χριστόφορος την ανασύστησε γύρω στο εξακόσια σαράντα τέσσερα μετά Χριστόν.

Οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου την προίκισαν με κτήματα, αναθήματα και προνόμια, ενώ αργότερα οι Μεγάλοι Κομνηνοί της Τραπεζούντας έγιναν οι πιο γενναιόδωροι ευεργέτες της. Ο Ιωάννης ο Δεύτερος, ο Αλέξιος ο Δεύτερος και ο Βασίλειος ο Πρώτος της χάρισαν αμύθητες περιουσίες και πολύτιμα κειμήλια. Στα χρόνια του Μανουήλ του Τρίτου η μονή έλαβε έναν ανεκτίμητης αξίας Σταυρό με τιμιόξυλο. Κοντά στο σπήλαιο χτίστηκε το χίλια οκτακόσια εξήντα ένας πανοραμικός τετραώροφος ξενώνας με εβδομήντα δύο δωμάτια για τους προσκυνητές.

Γύρω από τη μονή ανοικοδομήθηκαν μικροί ναοί αφιερωμένοι σε διαφόρους αγίους, ενώ λειτουργούσαν επίσης βιβλιοθήκη και άλλοι λειτουργικοί χώροι. Η φήμη της απλώθηκε σε όλη την Ανατολή και τράβηξε αμέτρητους πιστούς από κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας. Ξεχωριστή θέση στην ιστορία της μονής κατέχει ο αυτοκράτορας Αλέξιος ο Τρίτος, τον οποίο η Μεγαλόχαρη έσωσε από φοβερό ναυάγιο σε άγρια τρικυμία. Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης ο αυτοκράτορας οχύρωσε καλά το μοναστήρι, έχτισε πύργους και νέα κελιά και ανακαίνισε τα παλαιότερα κτίσματα.

Της χάρισε σαράντα οκτώ ολόκληρα χωριά και εγκατέστησε σαράντα μόνιμους φρουρούς για τη φύλαξη του ιερού της χώρου. Προσέφερε τόσα πολλά ώστε οι μοναχοί τον ανακήρυξαν νέο Κτήτορα και έγραψαν ιαμβική επιγραφή έξω από την πύλη του ναού. Η επιγραφή αυτή σωζόταν μέχρι το χίλια εξακόσια πενήντα και απαριθμούσε τους τίτλους του ως πιστού και ένδοξου βασιλέως όλης της Ανατολής. Οι σουλτάνοι Βαγιαζήτ ο Δεύτερος, Σελήμ ο Πρώτος, Μουράτ ο Τρίτος, Σελήμ ο Δεύτερος και πολλοί άλλοι αναγράφονται στους κώδικες της μονής ως ευεργέτες.

Ο Σελήμ ο Πρώτος μάλιστα θεραπεύτηκε από σοβαρή αρρώστια με τη βοήθεια του αγιάσματος της μονής, σύμφωνα με την παράδοση. Έτσι η Παναγία Σουμελά δεχόταν προσκυνητές και από τους δύο κόσμους, χριστιανούς και μουσουλμάνους, μέσα στους αιώνες της κοινής γης. Η μονή υπέφερε όμως κατά καιρούς από επιδρομές αλλοπίστων και ληστών, λόγω της φήμης και του πλούτου που είχε αποκτήσει στο πέρασμα των αιώνων. Πολλές φορές η ίδια η Παναγία επενέβη θαυματουργικά για να σώσει το μοναστήρι από βέβαιη καταστροφή και αφανισμό.

Στη βιβλιοθήκη της φυλάγονταν πολύτιμα έγγραφα και αρχαία χειρόγραφα, μέχρι τη μέρα του ξεριζωμού του Ποντιακού Ελληνισμού. Εκεί βρήκε ο ερευνητής Σάββας Ιωαννίδης το χίλια οκτακόσια εξήντα οκτώ το πρώτο ελληνικό χειρόγραφο του Διγενή Ακρίτα. Όμως ήρθαν τα τραγικά χρόνια των Νεοτούρκων και των Κεμαλικών, που φανάτιζαν τις άγριες μουσουλμανικές ομάδες εναντίον των χριστιανών. Το χίλια εννιακόσια είκοσι δύο οι Τούρκοι κατέστρεψαν ολοσχερώς το μοναστήρι, αφού πρώτα λήστεψαν όλα τα πολύτιμα αντικείμενα που υπήρχαν μέσα.

Έπειτα έβαλαν φωτιά για να σβήσουν τα ίχνη των εγκλημάτων τους και να ικανοποιήσουν το μίσος τους εναντίον των Ελλήνων. Λίγο πριν την αναγκαστική έξοδο, οι μοναχοί έκρυψαν μέσα στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας τρία ανεκτίμητα κειμήλια της παράδοσής τους. Έκρυψαν την ιερή εικόνα της Παναγίας, τον σταυρό του αυτοκράτορα Μανουήλ του Κομνηνού και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου. Το χίλια εννιακόσια τριάντα, με ενέργειες του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, ο Τούρκος πρωθυπουργός Ισμέτ Ινονού δέχτηκε αντιπροσωπεία να πάει στον Πόντο.

Από τους δύο τελευταίους μοναχούς της μονής, ο υπέργηρος Ιερεμίας στον Λαγκαδά αρνήθηκε να ταξιδέψει εξαιτίας της ηλικίας και των τραυματικών αναμνήσεών του. Ο ζωηρός και πανέμορφος Αμβρόσιος Σουμελιώτης, προϊστάμενος στον ναό του Αγίου Θεράποντα στην Τούμπα Θεσσαλονίκης, ανέλαβε την αποστολή. Από τον γέροντα Ιερεμία είχε μάθει τη μυστική κρύπτη των ανεκτίμητων κειμηλίων στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας. Στις δεκατέσσερις Οκτωβρίου ο Αμβρόσιος έφυγε για την Κωνσταντινούπολη και από εκεί συνέχισε το ταξίδι του προς την αγαπημένη Τραπεζούντα.

Λίγες ημέρες αργότερα επέστρεφε στην Αθήνα όχι μόνο με την ιερή εικόνα, αλλά και με ολόκληρο τον Πόντο μέσα στην ψυχή του. Η εικόνα φιλοξενήθηκε για είκοσι ολόκληρα χρόνια στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας, ώσπου να βρει τον νέο μόνιμο θρόνο της. Το χίλια εννιακόσια πενήντα ένα ο Λεωνίδας Ιασωνίδης πρότεινε τον επανενθρονισμό της Παναγίας Σουμελά σε νέα τοποθεσία της Ελλάδας. Την ίδια χρονιά ο Κρωμναίος οραματιστής Φίλων Κτενίδης θεμελίωσε τη Νέα Παναγία Σουμελά στις πλαγιές του Βερμίου, στην Καστανιά Βέροιας.

Also "ασπαζόμενος", "αναβαπτιζόμενος" — but these are in the quoted poem area which I removed. "φιλοτεχνήσει" — verb "ανακηρυχθεί" — verb. I don't see -οντας/-ώντας forms " → "Σε υψόμετρο χίλια εξήντα τρία μέτρα, στην απόκρημνη κατωφέρεια του βουνού, η μονή δέσποζε για αιώνες πάνω από την Τραπεζούντα

" Also "εφοδιασμένος" — I removed this. Δύο Αθηναίοι μοναχοί, ο Βαρνάβας και ο Σωφρόνιος, ανέβηκαν στις απάτητες κορυφές του Πόντου ύστερα από αποκάλυψη της Παναγίας το τριακόσια ογδόντα έξι μετά Χριστόν. Εκεί, μέσα σε σπήλαιο του όρους Μελά, βρήκαν την ιερή εικόνα της Παναγίας της Αθηνιώτισσας, που είχαν μεταφέρει άγγελοι από την Αθήνα. Σύμφωνα με την παράδοση, την εικόνα αυτή την είχε φιλοτεχνήσει ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Λουκάς πολλούς αιώνες πριν.

Οι δύο μοναχοί έκτισαν αρχικά ένα μικρό κελί με τη βοήθεια της γειτονικής μονής Βαζελώνα μέσα στη σπηλιά. Έπειτα ανήγειραν εκκλησία γύρω από τον τόπο όπου είχε εναποτεθεί θαυματουργικά η σεπτή εικόνα της Θεοτόκου. Το πρόβλημα της ύδρευσης λύθηκε επίσης με θαύμα, καθώς από τον γρανιτώδη βράχο άρχισε να αναβλύζει αγιασματικό νερό. Το νερό αυτό συνεχίζει μέχρι σήμερα να τρέχει και να προσελκύει χιλιάδες προσκυνητές κάθε χρόνο στον ιερό τόπο. Οι θεραπευτικές του ιδιότητες έκαναν τη μονή πασίγνωστη όχι μόνο στους χριστιανούς αλλά και στους ίδιους τους μουσουλμάνους της περιοχής.

Έτσι γεννήθηκε ένα προσκύνημα που θα γινόταν σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού για δεκαέξι ολόκληρους αιώνες. Η μονή της Παναγίας Σουμελά πήρε το όνομά της από το όρος Μελά και την ποντιακή λέξη σού που σημαίνει στου. Σε υψόμετρο χίλια εξήντα τρία μέτρα, στην απόκρημνη κατωφέρεια του βουνού, η μονή δέσποζε για αιώνες πάνω από την Τραπεζούντα. Κάποτε ληστές την κατέστρεψαν ολοσχερώς και τότε ο Τραπεζούντιος Όσιος Χριστόφορος την ανασύστησε γύρω στο εξακόσια σαράντα τέσσερα μετά Χριστόν.

Οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου την προίκισαν με κτήματα, αναθήματα και προνόμια, ενώ αργότερα οι Μεγάλοι Κομνηνοί της Τραπεζούντας έγιναν οι πιο γενναιόδωροι ευεργέτες της. Ο Ιωάννης ο Δεύτερος, ο Αλέξιος ο Δεύτερος και ο Βασίλειος ο Πρώτος της χάρισαν αμύθητες περιουσίες και πολύτιμα κειμήλια. Στα χρόνια του Μανουήλ του Τρίτου η μονή έλαβε έναν ανεκτίμητης αξίας Σταυρό με τιμιόξυλο ως δωρεά. Κοντά στο σπήλαιο χτίστηκε το χίλια οκτακόσια εξήντα ένας πανοραμικός τετραώροφος ξενώνας με εβδομήντα δύο δωμάτια για τους προσκυνητές.

Γύρω από τη μονή ανοικοδομήθηκαν μικροί ναοί αφιερωμένοι σε διαφόρους αγίους, ενώ λειτουργούσαν επίσης βιβλιοθήκη και άλλοι λειτουργικοί χώροι. Η φήμη της απλώθηκε σε όλη την Ανατολή και τράβηξε αμέτρητους πιστούς από κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας. Ξεχωριστή θέση στην ιστορία της μονής κατέχει ο αυτοκράτορας Αλέξιος ο Τρίτος, τον οποίο η Μεγαλόχαρη έσωσε από φοβερό ναυάγιο σε άγρια τρικυμία. Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης ο αυτοκράτορας οχύρωσε καλά το μοναστήρι, έχτισε πύργους και νέα κελιά και ανακαίνισε τα παλαιότερα κτίσματα.

Της χάρισε σαράντα οκτώ ολόκληρα χωριά και εγκατέστησε σαράντα μόνιμους φρουρούς για τη φύλαξη του ιερού της χώρου. Προσέφερε τόσα πολλά ώστε οι μοναχοί τον ανακήρυξαν νέο Κτήτορα και έγραψαν ιαμβική επιγραφή έξω από την πύλη του ναού. Η επιγραφή αυτή σωζόταν μέχρι το χίλια εξακόσια πενήντα και απαριθμούσε τους τίτλους του ως πιστού και ένδοξου βασιλέως όλης της Ανατολής. Οι σουλτάνοι Βαγιαζήτ ο Δεύτερος, Σελήμ ο Πρώτος, Μουράτ ο Τρίτος, Σελήμ ο Δεύτερος και πολλοί άλλοι αναγράφονται στους κώδικες της μονής ως ευεργέτες.

Ο Σελήμ ο Πρώτος μάλιστα θεραπεύτηκε από σοβαρή αρρώστια με τη βοήθεια του αγιάσματος της μονής, σύμφωνα με την παράδοση. Έτσι η Παναγία Σουμελά δεχόταν προσκυνητές και από τους δύο κόσμους, χριστιανούς και μουσουλμάνους, μέσα στους αιώνες της κοινής γης. Η μονή υπέφερε όμως κατά καιρούς από επιδρομές αλλοπίστων και ληστών, λόγω της φήμης και του πλούτου που είχε αποκτήσει στο πέρασμα των αιώνων. Πολλές φορές η ίδια η Παναγία επενέβη θαυματουργικά για να σώσει το μοναστήρι από βέβαιη καταστροφή και αφανισμό.

Στη βιβλιοθήκη της φυλάγονταν πολύτιμα έγγραφα και αρχαία χειρόγραφα, μέχρι τη μέρα του ξεριζωμού του Ποντιακού Ελληνισμού. Εκεί βρήκε ο ερευνητής Σάββας Ιωαννίδης το χίλια οκτακόσια εξήντα οκτώ το πρώτο ελληνικό χειρόγραφο του Διγενή Ακρίτα. Όμως ήρθαν τα τραγικά χρόνια των Νεοτούρκων και των Κεμαλικών, που φανάτιζαν τις άγριες μουσουλμανικές ομάδες εναντίον των χριστιανών. Το χίλια εννιακόσια είκοσι δύο οι Τούρκοι κατέστρεψαν ολοσχερώς το μοναστήρι, αφού πρώτα λήστεψαν όλα τα πολύτιμα αντικείμενα που υπήρχαν μέσα.

Έπειτα έβαλαν φωτιά για να σβήσουν τα ίχνη των εγκλημάτων τους και να ικανοποιήσουν το μίσος τους εναντίον των Ελλήνων. Λίγο πριν την αναγκαστική έξοδο, οι μοναχοί έκρυψαν μέσα στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας τρία ανεκτίμητα κειμήλια της παράδοσής τους. Έκρυψαν την ιερή εικόνα της Παναγίας, τον σταυρό του αυτοκράτορα Μανουήλ του Κομνηνού και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου. Το χίλια εννιακόσια τριάντα, με ενέργειες του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, ο Τούρκος πρωθυπουργός Ισμέτ Ινονού δέχτηκε αντιπροσωπεία να πάει στον Πόντο.

Από τους δύο τελευταίους μοναχούς της μονής, ο υπέργηρος Ιερεμίας στον Λαγκαδά αρνήθηκε να ταξιδέψει εξαιτίας της ηλικίας και των τραυματικών αναμνήσεών του. Ο ζωηρός Αμβρόσιος Σουμελιώτης, προϊστάμενος στον ναό του Αγίου Θεράποντα στην Τούμπα Θεσσαλονίκης, ανέλαβε την αποστολή να φέρει τα κειμήλια. Από τον γέροντα Ιερεμία είχε μάθει τη μυστική κρύπτη των ανεκτίμητων κειμηλίων στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας. Στις δεκατέσσερις Οκτωβρίου ο Αμβρόσιος έφυγε για την Κωνσταντινούπολη και από εκεί συνέχισε το ταξίδι του προς την αγαπημένη Τραπεζούντα.

Λίγες ημέρες αργότερα επέστρεφε στην Αθήνα όχι μόνο με την ιερή εικόνα, αλλά και με ολόκληρο τον Πόντο μέσα στην ψυχή του. Η εικόνα φιλοξενήθηκε για είκοσι ολόκληρα χρόνια στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας, ώσπου να βρει τον νέο μόνιμο θρόνο της. Το χίλια εννιακόσια πενήντα ένα ο Λεωνίδας Ιασωνίδης πρότεινε τον επανενθρονισμό της Παναγίας Σουμελά σε νέα τοποθεσία της Ελλάδας. Την ίδια χρονιά ο Κρωμναίος οραματιστής Φίλων Κτενίδης θεμελίωσε τη Νέα Παναγία Σουμελά στις πλαγιές του Βερμίου, στην Καστανιά Βέροιας. **Filename**: `08_15_Σύναξη_Παναγίας_Σουμελά.