Η Παναγία η Ορφανή της Ιεράς Μονής Αγκαράθου

Κάτω από έναν θάμνο φασκομηλιάς της Ιερουσαλήμ φανερώθηκε κάποτε μια εικόνα της Παναγίας, και εκεί υψώθηκε αργότερα ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια της Κρήτης. Από τους ηγουμένους του πέρασαν δύο μεγάλοι Πατριάρχες, ο Μελέτιος Πηγάς της Αλεξανδρείας και ο Κύριλλος Λούκαρης της Κωνσταντινουπόλεως. Η Ιερά Μονή Αγκαράθου βρίσκεται στην επαρχία Πεδιάδος του Ηρακλείου, στα νοτιοδυτικά του υψώματος Σωρός Παντελή, σε υψόμετρο πεντακοσίων τριάντα οκτώ μέτρων.

Είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου και τιμάται πανηγυρικά κάθε χρόνο στις δεκαπέντε Αυγούστου με μεγάλη συρροή πιστών. Το όνομά της προέρχεται από την αγκαραθιά, δηλαδή το φασκόμηλο της Ιερουσαλήμ, αφού η παράδοση συνδέει την ίδρυσή της με την εύρεση της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας. Οι πιστοί που ανηφορίζουν προς το μοναστήρι αισθάνονται ότι πατούν σε χώμα ποτισμένο από αιώνες προσευχής και αγώνων. Η εικόνα της Παναγίας της Ορφανής ξεχωρίζει ανάμεσα στα κειμήλια του μοναστηριού για την αρχαιότητα και τη χάρη της.

Γύρω της υφάνθηκε μια ιστορία πίστης, παιδείας και αντίστασης που σημάδεψε ολόκληρη την Κρήτη μέσα στους δύσκολους αιώνες της σκλαβιάς. Χειρόγραφα που σώζονται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο και χρονολογούνται από το χίλια πεντακόσια πενήντα εννέα μετά Χριστόν μαρτυρούν ότι η μονή διέθετε μια αξιόλογη βιβλιοθήκη. Άλλα έγγραφα οδηγούν ακόμη πιο πίσω, όπως ένα χειρόγραφο του χίλια πεντακόσια τριάντα δύο που φυλάσσεται στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας.

Η μονή αναφέρεται επίσης σε συμβόλαιο του χίλια πεντακόσια τριάντα οκτώ και στις περιγραφές του γνωστού λογίου Κορνηλίου για την Κρήτη. Στη βόρεια πύλη του μοναστηριού είναι χαραγμένη η χρονολογία χίλια πεντακόσια ογδόντα πέντε, ενώ στη νότια το χίλια πεντακόσια ογδόντα τρία. Κοντά στη σημερινή είσοδο σώζεται σαρκοφάγος με το έτος χίλια πεντακόσια πενήντα τέσσερα και την επιγραφή Θεόδωρο Τουμπά. Στα δεξιά υπάρχει θολωτή αποθήκη, έργο του Μαξίμου Λουκάρεως, αδελφού του Κύριλλου Λούκαρη, με χρονολογία χίλια εξακόσια είκοσι οκτώ.

Όλες αυτές οι επιγραφές δένουν το παρόν με ένα μακρύ παρελθόν προσευχής και πνευματικής εργασίας. Ο σημερινός ναός είναι δίκλιτος, με το δεύτερο κλίτος αφιερωμένο στον Άγιο Μηνά, και απέχει είκοσι δύο χιλιόμετρα από το Ηράκλειο. Ο ναός ξανακτίστηκε εκ βάθρων στη θέση παλαιότερου και εγκαινιάστηκε το χίλια οκτακόσια ενενήντα τέσσερα. Κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας το μοναστήρι έγινε αληθινό φυτώριο παιδείας και πνευματικής καλλιέργειας για ολόκληρη την Κρήτη.

Μαζί με τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο αποτέλεσε κέντρο σπουδών, όπου φοίτησαν λόγιοι που σημάδεψαν την Ορθοδοξία. Από τα κελιά της πέρασαν ηγούμενοι που αργότερα ανέβηκαν σε πατριαρχικούς θρόνους, με κορυφαίες μορφές τον Μελέτιο Πηγά και τον Κύριλλο Λούκαρη. Ο πρώτος έγινε Πατριάρχης Αλεξανδρείας και τιμάται στις δεκατρείς Σεπτεμβρίου, ενώ ο δεύτερος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και τιμάται στις είκοσι επτά Ιουνίου. Όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν τη μεγαλόνησο, οι μοναχοί φρόντισαν να μη χαθούν τα ιερά τους θησαυρίσματα.

Ένας ηγούμενος μετέφερε στα Κύθηρα την αρχαιότατη εικόνα της Παναγίας της Ορφανής μαζί με άλλα ιερά αντικείμενα και τα έγγραφα της μονής. Έτσι σώθηκε η ψυχή του μοναστηριού, όταν τα τείχη του κινδύνευαν από τους κατακτητές και τις λεηλασίες. Το όνομα Ορφανή απέκτησε για τους Κρητικούς ένα ιδιαίτερο βάθος, καθώς η Παναγία στάθηκε μάνα στους ορφανεμένους από την ελευθερία. Η εικόνα παρέμεινε σύμβολο παρηγοριάς και ελπίδας σε μια εποχή σκληρής δοκιμασίας για τον λαό του νησιού.

Η Μονή Αγκαράθου δεν περιορίστηκε όμως μόνο στη λατρεία και στα γράμματα, αλλά στάθηκε και προπύργιο αγώνα. Το χίλια εξακόσια σαράντα έξι, μέσα στη φωτιά του πολέμου εναντίον των Τούρκων, ο ηγούμενος Αθανάσιος Χριστόφορος συγκρότησε σώμα Κρητικών μαχητών. Με αυτό το ένοπλο σώμα πολέμησε ο ίδιος δίπλα στους συμπατριώτες του, δείχνοντας ότι το ράσο δεν εμπόδιζε τη θυσία για την πατρίδα. Κατά την Τουρκοκρατία η μονή έγινε έδρα του πρώτου Μητροπολίτη Κρήτης, του Νεοφύτου Πατελάρου, που ανέλαβε βαρύτατο ποιμαντικό έργο.

Όταν εκδόθηκε διαταγή για την καταστροφή του μοναστηριού, ο Μητροπολίτης κατάφερε να την ανατρέψει χάρη στις φιλικές του σχέσεις με τον Πασά Αχμέτ Κιοπρουλί. Έτσι η Αγκάραθος γλίτωσε από βέβαιη ερήμωση και συνέχισε να αποτελεί καταφύγιο πίστης για τους κατατρεγμένους Χριστιανούς της Κρήτης. Τον Μάρτιο του χίλια οκτακόσια ενενήντα τρία μια καταιγίδα γκρέμισε το καμπαναριό του ναού, που όμως ανοικοδομήθηκε σύντομα από τους πιστούς. Σήμερα η μονή λειτουργεί ως ενοριακός ναός και κάθε δεκαπέντε Αυγούστου πανηγυρίζει με λαμπρότητα η Παναγία η Ορφανή. Το μοναστήρι μένει ζωντανή μαρτυρία πίστης, παιδείας, ανδρείας και ακατάλυτης μητρικής σκέπης της Θεοτόκου στην Κρήτη.