Σε ύψος χιλίων τετρακοσίων μέτρων, πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο της Πίνδου, στέκει η Μονή της Παναγίας της Πελεκητής σαν αληθινό φρούριο της πίστης. Η παράδοση μάς λέει πως ο ίδιος ο βράχος πελεκήθηκε με ξύλινα εργαλεία, ύστερα από υπόδειξη της Κυρίας Θεοτόκου στους τεχνίτες της. Από αυτήν ακριβώς την παράδοση πήρε και το χαρακτηριστικό όνομα που τη συνοδεύει στους αιώνες. Το μοναστήρι βρίσκεται ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά από το χωριό Καρύτσα, σε τοποθεσία που κόβει την ανάσα.

Μοιάζει κυριολεκτικά να κρέμεται πάνω από τον κόσμο, ενώ από κάτω απλώνονται τοπία πανοραμικά και ασύγκριτης ομορφιάς. Στα πόδια του βράχου ξεδιπλώνεται η γραφική λίμνη Πλαστήρα, που χαρίζει στο σύμπλεγμα μια μοναδική εικόνα. Η ίδρυση του μοναστηριού ξεκίνησε πιθανότατα στα τέλη του δέκατου πέμπτου αιώνα από τον Πνευματικό Πορφύριο. Η οικοδόμηση ολοκληρώθηκε αργότερα στη σημερινή της μορφή από τον Νέο Οσιομάρτυρα Δαμιανό. Ο Δαμιανός εμφανίζεται ως κτίτωρ σε δύο τοιχογραφίες της Μονής, που τιμούν τη μνήμη του.

Η μνήμη του γιορτάζεται στις δεκατέσσερις Φεβρουαρίου, μαζί με όλους τους νεομάρτυρες της Εκκλησίας μας. Το μοναστηριακό συγκρότημα αποτελείται από δύο Ναούς και πολλά ακόμη κτίσματα, με το ηγουμενείο, τα κελλιά και την τράπεζα. Υπάρχουν επίσης αποθήκες και ένα κρυφό σχολείο, που έπαιξε σπουδαίο ρόλο στα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς. Το Καθολικό είναι ο κεντρικός και αρχαιότερος Ναός της Μονής, αφιερωμένος στην Ανάληψη του Κυρίου. Πρόκειται για μονόκλιτη βασιλική με νάρθηκα και κυλινδρική καμάρα, που ενισχύεται από ένα τόξο στο μέσο.

Σύμφωνα με επιγραφή στο εσωτερικό του, ο Ναός αγιογραφήθηκε στα χίλια εξακόσια πενήντα τέσσερα. Την τέχνη αυτή υπέγραψαν οι αγιογράφοι Ιωάννης, Νικόλαος Ιερέας και Ιάκωβος Ιερομόναχος, που άφησαν εξαιρετικό έργο. Ο δεύτερος Ναός είναι αφιερωμένος στην Παναγία τη Φανερωμένη και ακολουθεί τον αθωνικό ρυθμό. Διαθέτει τρούλο και πλευρικούς χορούς, χωρίς εσωτερικούς κίονες, στοιχείο που του χαρίζει αρχιτεκτονική ελευθερία. Οι τοιχογραφίες του ιστορήθηκαν στα χίλια εξακόσια εξήντα έξι, όπως μαρτυρεί επιγραφή πάνω από τη θύρα εισόδου.

Αργότερα, στα χίλια εξακόσια εβδομήντα τέσσερα, ανιστορήθηκαν από τον αγιογράφο Ιάκωβο και τον γιο του Δημήτριο. Έτσι η Μονή συγκεντρώνει δύο γενιές αγιογράφων που σφράγισαν τη μεταβυζαντινή της φυσιογνωμία με μοναδικό τρόπο. Όλη η Μονή στολίζεται με θαυμάσιες βυζαντινές τοιχογραφίες υψηλής τέχνης, που εντυπωσιάζουν με τις αυστηρές μορφές και τα ζωηρά τους χρώματα. Είναι περίφημες κυρίως για την αδρή εκφραστικότητα των αγίων, που στέκουν ολοζώντανοι μπροστά στον προσκυνητή.

Ιδιαίτερα αξιόλογο για τη διακοσμητική του αρμονία είναι και το ξυλόγλυπτο τέμπλο, αληθινό στολίδι του Καθολικού. Περίφημη όμως παραμένει η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας της Οδηγητρίας, που προσελκύει πλήθη πιστών. Μεγάλη υπήρξε η αίγλη της Μονής στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όταν στάθηκε φάρος πίστης και παιδείας. Αναγνωρίστηκε ως Σταυροπηγιακή Μονή στα χίλια εξακόσια έξι από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Ραφαήλ τον Δεύτερο. Στο εσωτερικό της λειτουργούσε κρυφό σχολείο, που κράτησε ζωντανή τη γλώσσα και την πίστη του γένους.

Σημαντικός υπήρξε και ο αγώνας των μοναχών για την απελευθέρωση της Καρίτσας από τους Τούρκους στα χίλια οχτακόσια τριάντα. Για την ένδοξη αυτή ιστορία η Μονή έχει ανακηρυχθεί Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο της χώρας μας. Δυστυχώς όμως, από τα πολύτιμα κειμήλια και τη σπάνια βιβλιοθήκη ελάχιστα διασώζονται σήμερα. Η Μονή πανηγυρίζει στις δεκαπέντε Αυγούστου και υποδέχεται πλήθος προσκυνητών μέσα σε βαθιά κατανυκτική ατμόσφαιρα αιώνων.