Για δέκα ολόκληρα χρόνια ο αββάς Δωρόθεος υπηρέτησε ως κελλιώτης τον άγιο Ιωάννη τον Προφήτη, ασπαζόμενος την πόρτα του κελιού του σαν τον τίμιο Σταυρό. Όταν ήταν νέος, μελετούσε τη θύραθεν παιδεία με τόσο πάθος, ώστε ξεχνούσε αν είχε φάει, αν είχε κοιμηθεί ή αν κρύωνε μέσα στη νύχτα. Ο όσιος αυτός πατέρας έζησε τον έκτο αιώνα μέσα στην παλαιστινιακή έρημο, στο φημισμένο μοναστήρι του αββά Σερίδου. Στα νεανικά του χρόνια αφοσιώθηκε στις κοσμικές επιστήμες με μια αφοσίωση που έμοιαζε με μάχη απέναντι σε άγριο θηρίο.

Ο ίδιος ομολογούσε πως, μόλις έπιανε το βιβλίο, ένιωθε σαν άνθρωπος που πλησιάζει επικίνδυνο πλάσμα. Όμως ο Θεός τον στήριζε και η επιμέλεια έγινε δεύτερη φύση μέσα του. Δεν τον τραβούσαν οι φίλοι για τα γεύματα και δεν μιλούσε σε κανέναν όσο βυθιζόταν στις σελίδες. Όταν τελείωνε το μάθημα του φιλοσόφου, γύριζε στο σπίτι, πλενόταν και έτρωγε ό,τι του είχαν ετοιμάσει. Μετά τον εσπερινό άναβε το λυχνάρι του και συνέχιζε τη μελέτη μέχρι τα μεσάνυχτα, δοσμένος ολόψυχα στη γνώση.

Όταν εισήλθε στο μοναστήρι του αββά Σερίδου, ο Δωρόθεος αποφάσισε πως η άσκηση της αρετής όφειλε να ξεπεράσει σε ζήλο και την παλιά του αφοσίωση στις επιστήμες. Στη δέκατη Διδασκαλία του ομολογεί πως ήθελε να βάλει στην ψυχή του την ίδια φλόγα, αλλά τώρα στραμμένη προς τον Χριστό. Μία από τις πρώτες του διακονίες ήταν να υποδέχεται και να φροντίζει τους προσκυνητές που έφταναν στη μονή κουρασμένοι. Έτσι συναναστρεφόταν ανθρώπους κάθε λογής, που κουβαλούσαν βάρη, θλίψεις και ποικίλους πειρασμούς της ζωής.

Με τη βοήθεια ενός αδελφού έχτισε νοσοκομείο μέσα στη μονή και διακονούσε ο ίδιος τους ασθενείς. Ο άγιος αββάς θυμόταν πως μόλις είχε σηκωθεί τότε από μια βαριά αρρώστια, και όμως δεν σταματούσε να τρέχει. Το βράδυ έφταναν οδοιπόροι και τους κρατούσε συντροφιά μέχρι αργά μέσα στη νύχτα. Έπειτα κατέφθαναν οι καμηλιέρηδες και φρόντιζε για όλες τις ανάγκες τους με υπομονή. Πολλές φορές, μόλις τον έπαιρνε ο ύπνος, παρουσιάζονταν νέες υποθέσεις και έφτανε η ώρα της αγρυπνίας χωρίς ξεκούραση.

Ο άγιος Δωρόθεος είχε παρακαλέσει έναν αδελφό να τον ξυπνά για την αγρυπνία και έναν άλλον να τον κρατά ξύπνιο μέσα στη θεία ακολουθία. Έλεγε με βαθιά συγκίνηση πως τους τιμούσε σαν να εξαρτιόταν από αυτούς η ίδια του η σωτηρία. Στον γέροντά του, τον άγιο Ιωάννη τον Προφήτη, εμπιστευόταν κάθε λογισμό και κάθε στενοχώρια της ψυχής του. Κάποτε λυπήθηκε επειδή δεν περνούσε τις πολλές θλίψεις που αναφέρει ο απόστολος Παύλος ως δρόμο προς τη Βασιλεία των ουρανών.

Ο γέροντας τότε τον καθησύχασε, λέγοντας πως η υπακοή στους πατέρες είναι αγαλλίαση που ταιριάζει στους ήσυχους και ταπεινούς. Εκτός από τους πατέρες της μονής, ο Δωρόθεος επισκεπτόταν και άλλους μεγάλους ασκητές της εποχής του εκείνης. Ανάμεσά τους ξεχώριζε ο αββάς Ζωσιμάς, του οποίου τις συμβουλές κατέγραψε αργότερα με σεβασμό και ευγνωμοσύνη. Μετά την κοίμηση του αγίου Ιωάννη και όταν ο αββάς Βαρσανούφιος επέλεξε την απόλυτη σιωπή, ο Δωρόθεος αναχώρησε από τη μονή Σερίδου.

Ίδρυσε τότε νέο μοναστήρι, όπου ποίμανε τους μοναχούς με αγάπη μέχρι την κοίμησή του. Ο αββάς Δωρόθεος συνέγραψε είκοσι μία Διδασκαλίες, αρκετές Επιστολές, καθώς και ογδόντα επτά Ερωτήσεις με Απαντήσεις του Μεγάλου Βαρσανουφίου και του αγίου Ιωάννη του Προφήτη. Σώζονται επίσης σε χειρόγραφη μορφή τριάντα Ομιλίες ασκητικού περιεχομένου και οι γραπτές νουθεσίες του αββά Ζωσιμά. Τα έργα του είναι ποτισμένα με βαθιά πνευματική σοφία, με ύφος καθαρό και διεισδυτικό, αλλά πάντοτε απλό και κατανοητό.

Οι Διδασκαλίες του μιλούν για την εσωτερική χριστιανική ζωή, που ανυψώνεται σταδιακά προς το μέτρο του Χριστού. Συχνά κατέφευγε στις διδαχές των μεγάλων ιεραρχών, του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου του Θεολόγου και του Γρηγορίου Νύσσης. Η υπακοή και η ταπείνωση, μαζί με τη συνύφανση της αγάπης προς τον Θεό και προς τον πλησίον, είναι αρετές χωρίς τις οποίες δεν στέκεται καμιά πνευματική ζωή. Αυτή η σκέψη διαπερνά όλα τα συγγράμματα του οσίου πατέρα.

Σε κάθε σελίδα νιώθει κανείς την προσωπική του εμπειρία, τη ζωντανή μαρτυρία ενός ανθρώπου που πρώτος έζησε όσα δίδασκε στους υποτακτικούς και στους αναγνώστες του. Ο μαθητής του, άγιος Δοσίθεος, αναφέρει πως ο γέροντάς του φερόταν προς τους συνασκητές με σεμνότητα και ταπείνωση, χωρίς ποτέ αλαζονεία ή θρασύτητα. Ήταν καλόκαρδος και ευθύς, και ακόμη και όταν διαφωνούσε διατηρούσε πάντοτε τον σεβασμό, την καλή διάθεση και την ομοψυχία, που είναι γλυκύτερη από το μέλι.

Οι Διδασκαλίες του αββά Δωροθέου θεωρούνται εισαγωγικό βιβλίο για όσους θέλουν να μπουν στον δρόμο της πνευματικής εργασίας. Οι απλές συμβουλές του, μαζί με τη λεπτή ανάλυση των λογισμών και των κινήσεων της ψυχής, οδηγούν με ασφάλεια κάθε αναγνώστη. Οι μοναχοί που αρχίζουν να μελετούν αυτό το βιβλίο, δεν το αποχωρίζονται ποτέ σε όλη τη ζωή τους. Τα έργα του βρίσκονται σε κάθε μοναστηριακή βιβλιοθήκη και επανεκδίδονται διαρκώς για το όφελος των πιστών.

Στη Ρωσία αντιγράφηκαν εκτενώς μαζί με την Κλίμακα του αγίου Ιωάννου και τα έργα του οσίου Εφραίμ του Σύρου. Ο άγιος Κύριλλος της Λευκής Λίμνης, παρά τα πολλά καθήκοντά του ως ηγουμένου, αντέγραψε ιδιοχείρως τις Διδασκαλίες του αββά Δωροθέου, όπως έκανε και με την Κλίμακα. Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο που επιθυμεί ειλικρινά να εφαρμόσει τις εντολές του Χριστού στη ζωή του.