Στην παλαιά Μητρόπολη της πόλης των Σερρών, μια μοναδική μαρμαρόγλυφη εικόνα της Θεοτόκου διηγείται αιώνες ορθόδοξης ευλάβειας και ιστορίας. Πρόκειται για μια σπάνια ανάγλυφη εικόνα της Θεομήτορος με την ξεχωριστή και βαθιά παρηγορητική προσωνυμία «Πονολύτρια». Η ιερή εικόνα ήταν για αιώνες εντοιχισμένη στην εξωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου της εκκλησίας των Αγίων Θεοδώρων. Η Θεοτόκος εικονίζεται κατά μέτωπο, με τα δύο της χέρια υψωμένα προς τον ουρανό σε στάση θερμής δεήσεως.

Η εικονογραφική αυτή στάση παραπέμπει αναμφισβήτητα στον γνωστό βυζαντινό τύπο της Παναγίας Δεομένης ή και της Οδηγήτριας. Από την επωνυμία της κατάλαβαν οι πιστοί ότι η Θεοτόκος λύνει τους πόνους όσων προσέρχονται με πίστη στο εικόνισμά της. Είναι μια θαυματουργή προστάτιδα της σωματικής και ψυχικής υγείας των πιστών της πόλεως και ολόκληρης της επαρχίας. Η συγκεκριμένη όμως εικόνα έχει ιδιαίτερη αξία, καθώς ανήκει στο σπάνιο είδος της εικονιστικής μαρμαρόγλυπτης τέχνης της εποχής.

Η εικόνα αυτή δεν ήταν η μοναδική του είδους της στη δημιουργική παράδοση της ευρύτερης περιοχής των Σερρών. Οι περισσότεροι μελετητές χρονολογούν με βεβαιότητα την εικόνα ως έργο του ενδέκατου μετά Χριστόν αιώνα, εποχή της βυζαντινής ακμής. Η θέση όμως όπου την κατέγραψαν οι νεότεροι ερευνητές δεν ήταν η αρχική θέση της ιερής αυτής εικόνας. Στην αρχική φάση της η εικόνα είχε διαφορετική θέση μέσα στον λατρευτικό χώρο της πόλης των Σερρών. Ο σημερινός δυτικός τοίχος της παλαιάς Μητροπόλεως ορίζει την αρχή του νάρθηκα του ναού των Αγίων Θεοδώρων.

Στον τοίχο αυτόν ακριβώς ήταν εντοιχισμένη η μαρμάρινη εικόνα, και ο ίδιος ο τοίχος είναι έργο του χίλια εξακόσια δύο. Τη μαρτυρία αυτή τη διασώζει με ακρίβεια ο σπουδαίος ντόπιος χρονογράφος, ο γνωστός παπα-Συναδινός των Σερρών. Ο παπα-Συναδινός γράφει ότι τότε ανέβηκε νέος αρχιερέας Σερρών ο κυρ Θεοφάνης, που καταγόταν από την περιοχή της Κοσίνιτζας. Τον περιγράφει με ζωηρή έκφραση ως άνδρα θεωρητικό, βαθύτατα ευλαβή, φιλοεκκλήσιο και εντελώς στέρεο στον λόγο του.

Ο μητροπολίτης αυτός ανήγειρε εκ βάθρων τον τοίχο του νάρθηκα και κάλυψε ολόκληρο το σκέπος του νάρθηκα. Διαμόρφωσε επιπλέον και τον γυναικίτη του ναού, βελτιώνοντας τους χώρους της εκκλησίας με ποιμαντική σύνεση και τάξη. Η εντοίχιση λοιπόν της γλυπτής εικόνας στον δυτικό τοίχο πραγματοποιήθηκε προφανώς το χίλια εξακόσια δύο, όταν κτίστηκε ο νάρθηκας. Η όλη πρακτική γίνεται κατανοητή στο πλαίσιο της εποχής που σημαδεύεται από επιθέσεις, λεηλασίες και απειλές κατά των ορθοδόξων.

Έτσι η Παναγία τοποθετήθηκε εκεί ως ζωντανή προστασία της εκκλησίας και της πόλεως απέναντι σε κάθε κίνδυνο και απειλή. Με τον τρόπο αυτό η εικόνα έγινε σιωπηρός φύλακας του χώρου, σύμβολο ορθόδοξης ευσέβειας και πηγή παρηγοριάς για το ποίμνιο. Η εντοίχιση ιερών εικόνων απηχεί πανάρχαιες δοξασίες των πιστών, που πίστευαν στην προστατευτική δύναμη των ευλογημένων αυτών συμβόλων. Στην περίπτωση του ναού των Αγίων Θεοδώρων η εντοίχιση της εικόνας έγινε με την ακλόνητη ελπίδα της προστασίας από κακό.

Οι κάτοικοι των Σερρών πίστευαν ότι η Παναγία Πονολύτρια, το ιερό παλλάδιο της πόλης, θα τους προστατεύσει αδιάλειπτα. Είχαν ζωντανή στη μνήμη τους τη φοβερή λεηλασία της εκκλησίας τους από τους Τούρκους, που είχε συμβεί πριν από τριάντα περίπου χρόνια. Η ανάμνηση εκείνης της σκληρής δοκιμασίας οδήγησε σε νέες πνευματικές πρακτικές για την ασφάλεια του ιερού χώρου. Η εικόνα της Θεοτόκου ήταν σπασμένη στη μέση κατά την οριζόντια διάστασή της, εμφανίζοντας έντονα σημάδια παλαιάς φθοράς.

Παρά την κατάστασή της, η εικόνα παρέμεινε σταθερά στη θέση της στον δυτικό τοίχο των Αγίων Θεοδώρων μέχρι τις αρχές του χίλια εννιακόσια δέκα επτά. Τη χρονιά εκείνη, μετά τον θάνατο του Μητροπολίτη Σερρών Αποστόλου Χριστοδούλου, η εικόνα γνώρισε νέες ταραγμένες περιπέτειες. Ο μητροπολίτης εκοιμήθη στις δέκατη τετάρτη Ιανουαρίου, σε εξαιρετικά κρίσιμη ιστορική περίοδο για την κατεχόμενη Μακεδονία. Τότε ακριβώς οι Βούλγαροι κατακτητές προχώρησαν σε ενέργειες που σημάδεψαν την πορεία πολλών εκκλησιαστικών θησαυρών της περιοχής.

Η μαρμάρινη εικόνα της Πονολύτριας δεν εξαιρέθηκε δυστυχώς από τη γενική σύληση των πολύτιμων κειμηλίων της Μητροπόλεως Σερρών. Οι Βούλγαροι αποτοίχισαν την εικόνα της Πονολύτριας και την αποθήκευσαν σε μια παρακείμενη ιδιωτική οικία της περιοχής. Στην ίδια οικία είχαν συγκεντρώσει και πολλά άλλα κλοπιμαία από τις εκκλησίες της πόλεως των Σερρών της εποχής εκείνης. Η οικία αυτή χρησιμοποιούνταν από τα βουλγαρικά στρατεύματα κατοχής ως αποθήκη επισιτισμού και αρπαγμένων εκκλησιαστικών αντικειμένων αξίας.

Πρόθεσή τους ήταν προφανώς να μεταφέρουν την ιερή εικόνα στη μακρινή Βουλγαρία ως πολύτιμο πολεμικό λάφυρο. Η μεταφορά αυτή ευτυχώς δεν πραγματοποιήθηκε, εξαιτίας της εσπευσμένης και πανικόβλητης φυγής των κατακτητών από την περιοχή. Το χίλια εννιακόσια δέκα εννιά η εικόνα, που θεωρούνταν για καιρό χαμένη, εντοπίστηκε ξανά και μεταφέρθηκε με ευλάβεια στον Μητροπολιτικό ναό των Ταξιαρχών. Κατά τη διάρκεια της τρίτης βουλγαρικής κατοχής, τον Οκτώβριο του χίλια εννιακόσια σαράντα ένα, η εικόνα αφαιρέθηκε ξανά από τους κατακτητές.

Στους νεότερους χρόνους εντοπίστηκε με πολλούς κόπους και ενέργειες στην πόλη της Δράμας, πολύ μακριά από τις Σέρρες. Στους βυζαντινούς χρόνους και σχεδόν μέχρι το τέλος του δέκατου πέμπτου αιώνα, οι μαρμάρινες εικόνες είχαν συγκεκριμένη λειτουργία στους ορθοδόξους ναούς της Ανατολής. Απεικόνιζαν τον Χριστό και την Παναγία σε στάση Δεομένης ή Οδηγήτριας μέσα σε ειδικό μαρμάρινο πλαίσιο της εποχής. Προορίζονταν αποκλειστικά για ευλαβική προσκύνηση των πιστών και τοποθετούνταν στο εσωτερικό του ναού, στις παραστάδες του Ιερού Βήματος.

Στον ναό των Αγίων Θεοδώρων το χίλια εξακόσια δύο, ο Μητροπολίτης Θεοφάνης αντικατέστησε το μαρμάρινο τέμπλο με ξυλόγλυπτο. Τη μαρτυρία αυτή τη διασώζει και πάλι ο πιστός χρονογράφος της εποχής, ο γνωστός παπα-Συναδινός των Σερρών. Το νέο τέμπλο ήταν ένα από τα πρώτα ξυλόγλυπτα εικονοστάσια που κατασκευάστηκαν στις εκκλησίες της Βορείου Ελλάδος. Στηρίχθηκε σε ειδικές βάσεις πριν από το θριαμβευτικό τόξο και κάλυψε έτσι τις ανατολικές παραστάδες του ναού.

Με την αλλαγή αυτή η εικόνα της Πονολύτριας αφαιρέθηκε από την παλιά της θέση και τοποθετήθηκε στον δυτικό εξωτερικό τοίχο. Συμπερασματικά, η ανάγλυφη εικόνα της Θεοτόκου της Πονολύτριας ήταν εξαρχής λατρευτική εικόνα του ναού της πόλης των Σερρών. Ως τέτοια ήταν τοποθετημένη στις ανατολικές παραστάδες του ναού των Αγίων Θεοδώρων, για να την προσκυνούν με ευλάβεια οι πιστοί. Μετά τον εντοπισμό της και την επιστροφή της η εικόνα τοποθετήθηκε με ιερή ευπρέπεια ξανά στον αγαπημένο της χώρο.

Καθιερώθηκε επίσημα ο πάνδημος εορτασμός της Παναγίας Πονολύτριας κάθε χρόνο την εικοστή ογδόη Οκτωβρίου, την ίδια ευλογημένη ημέρα με την Αγία Σκέπη. Έτσι η Σερραϊκή Εκκλησία ένωσε τη μνήμη της θαυματουργικής εικόνας με τη γενικότερη ορθόδοξη εορτή της Σκέπης. Ταις πρεσβείαις της Παναγίας Πονολύτριας, της θαυματουργού προστάτιδος της πόλεως των Σερρών, Κύριε Ιησού Χριστέ, ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών, αμήν.