Πάνω στις απόκρημνες πλαγιές του Αραράτ, εκεί όπου η ψυχή της αρχαίας Αρμενίας συναντούσε τον σιωπηλό ουρανό, ένας βαθύς λάκκος γεμάτος ερπετά κρατούσε δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια ζωντανό έναν μάρτυρα του Χριστού. Μέσα από εκείνη τη σκοτεινή και πνιγηρή άβυσσο επρόκειτο να ανατείλει το πιο λαμπρό φως που γνώρισε ποτέ η αρχαία και υπερήφανη γη των Αρμενίων. Ο Άγιος Γρηγόριος γεννήθηκε γύρω στο διακόσια σαράντα και ήταν γιος του Ανάκ, ευγενούς Πάρθου και συγγενούς του βασιλιά Κουσαρώ της Μεγάλης Αρμενίας.

Ο Ανάκ, σε μυστική συνεννόηση με τον Πέρση βασιλιά Αρτασείρα, δολοφόνησε ύπουλα τον Κουσαρώ μέσα στο ίδιο του το βασιλικό παλάτι. Οι σατράπες της Αρμενίας εκδικήθηκαν με ανελέητη σκληρότητα τον φόνο και εξόντωσαν ολόκληρη την οικογένεια του Ανάκ ως την τελευταία ψυχή. Από εκείνη τη γενιά γλίτωσαν μόνον δύο νεογέννητα νήπια, και το ένα από τα δύο ήταν ο μικρός Γρηγόριος. Ένας πιστός συγγενής του τα έκρυψε και τα έσωσε φυγαδεύοντάς τα στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, μέσα σε ρωμαϊκό έδαφος και μακριά από κάθε εκδίκηση.

Εκεί ο φυγάς νεαρός Πάρθος γνώρισε από κοντά την αληθινή πίστη, βαπτίστηκε στο όνομα του Χριστού, παντρεύτηκε νόμιμα και απέκτησε δύο εκλεκτούς γιους. Ο ίδιος αφιερώθηκε με ζήλο στη μελέτη των Ιερών Γραμμάτων κάτω από την καθοδήγηση του αρχιεπισκόπου Λεοντίου. Όταν η σύζυγός του εκοιμήθη πρόωρα στη νεαρή ηλικία, ο Γρηγόριος ανέθρεψε με μεγάλη φροντίδα τους δύο γιους του στην ευσέβεια. Ο μεγαλύτερος Ορθάνης χειροτονήθηκε αργότερα πρεσβύτερος, ενώ ο μικρότερος Αρισταρός ακολούθησε τον δρόμο της ερήμου ως μοναχός ασκητής.

Στην ίδια Καισάρεια ο Γρηγόριος συνάντησε με τρόπο θαυμαστό τον Τηριδάτη, τον γιο του δολοφονημένου βασιλιά Κουσαρώ. Ο νεαρός πρίγκιπας ζούσε εξόριστος και υπηρετούσε ως αξιωματικός του ρωμαϊκού στρατού στις τάξεις του ίδιου του αυτοκράτορα. Για να εξιλεώσει το αίμα που είχε χυθεί από τα χέρια του πατέρα του, ο Γρηγόριος μπήκε ταπεινά στην υπηρεσία του Τηριδάτη χωρίς να αποκαλύψει την πραγματική καταγωγή του. Όταν οι Γότθοι κήρυξαν πόλεμο στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ο πρίγκιπας των βαρβάρων προκάλεσε σε μονομαχία τον ίδιο τον αυτοκράτορα.

Ο φοβισμένος ηγεμόνας ζήτησε από τον γενναίο Τηριδάτη να ντυθεί την αυτοκρατορική πανοπλία και να αναλάβει εκείνος τη μάχη. Ο νέος αρμενικής καταγωγής νίκησε τον αντίπαλό του δίχως καν να χρησιμοποιήσει ξίφος, μόνο με τη δύναμη των χεριών του. Για ανταμοιβή ο αυτοκράτορας τον αποκατέστησε στον πατρικό θρόνο της Αρμενίας και συμφιλίωσε Αρμένιους και Πέρσες σε ειρήνη. Μαζί του ταξίδεψε στη νέα του χώρα και ο πιστός Γρηγόριος, κρατώντας ακόμη μυστικά μέσα του το βάρος της καταγωγής του.

Ο νεαρός βασιλιάς τον αγαπούσε πολύ και τον είχε στενό σύμβουλο σε όλες τις βασιλικές υποθέσεις. Όταν ο Τηριδάτης ανέλαβε τον θρόνο, αφιερώθηκε με φανατική μανία στη λατρεία των ειδωλολατρικών θεών της χώρας του. Η αγαπημένη του θεότητα ήταν η ψεύτικη Άρτεμις, στην οποία πρόσφερε διαρκώς θυσίες, δώρα και επίσημες τελετές. Ζήτησε λοιπόν από τον Γρηγόριο να συνθυσιάσει μαζί του στα είδωλα, εκείνος όμως ομολόγησε γενναία ότι μόνον ο Χριστός είναι Θεός αληθινός σε ουρανό και σε γη.

Η οργή του βασιλιά υπήρξε φοβερή, και ο Γρηγόριος παραδόθηκε σε σειρά φρικτών βασανιστηρίων, που μόνον δαιμονική φαντασία θα μπορούσε να επινοήσει. Τον κρέμασαν ανάποδα με μεγάλη πέτρα στον λαιμό και τον έπνιγαν με βρωμερό καπνό από κοπριά για ημέρες ολόκληρες. Του έσπασαν τα κόκαλα των ποδιών μέσα σε σιδερένιες μέγγενες και τον ανάγκασαν να τρέχει με σιδερένια καρφιά μπηγμένα στις φτέρνες του. Του γέμισαν τα ρουθούνια με αλάτι και θειάφι, ενώ έδεσαν το κεφάλι του σε σακί γεμάτο στάχτη και άσβεστο.

Έχυσαν επάνω του βραστό μολύβι, του ξέσχισαν τα πλευρά με σιδερένια νύχια και τον έσυραν γυμνό πάνω σε αιχμηρά καρφιά. Σε όλα όμως αυτά τα φοβερά μαρτύρια ο γενναίος αθλητής του Χριστού ψαλμωδούσε ατάραχος και ευχαριστούσε τον Κύριο που τον αξίωνε να πάσχει για το άγιο όνομά Του. Στη φυλακή ο Κύριος επούλωνε τις πληγές του, και την επομένη παρουσιαζόταν αβλαβής μπροστά στους κατάπληκτους δημίους. Μόλις πληροφορήθηκε ο Τηριδάτης ότι ο Γρηγόριος ήταν γιος του Ανάκ, του δολοφόνου του πατέρα του, η οργή του διπλασιάστηκε με τρόπο τρομερό.

Διέταξε αμέσως να τον ρίξουν στη φοβερή λάκκα της πόλης Αρτασάτ, που ήταν γεμάτη φίδια, σκορπιούς και άλλα δηλητηριώδη ερπετά. Εκεί ο Άγιος έμεινε δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια αβλαβής από κάθε δάγκωμα ή πληγή, με τη θαυμαστή δύναμη του Χριστού. Μια ευσεβής χήρα, οδηγημένη από θεϊκή νεύση μέσα σε όνειρο, του κατέβαζε καθημερινά λίγο ψωμί στην παγωμένη και υγρή φυλακή. Άγγελος Κυρίου επισκεπτόταν συχνά τον αθλητή και τον ενίσχυε με ουράνια παρηγοριά μέσα στην ατέλειωτη μοναξιά της λάκκας.

Στο μεταξύ η αγία Ριψιμία και η γερόντισσα Γαϊάνη, μαζί με τις άλλες παρθενομάρτυρες, είχαν βρει μαρτυρικό θάνατο από τα ίδια τα χέρια του Τηριδάτη. Λίγο μετά τη σφαγή των αγίων εκείνων κορασίδων, η οργή του Θεού έπεσε καταλυτική επάνω στον ασεβή και αιμοσταγή βασιλιά. Ο Τηριδάτης έχασε εντελώς τα λογικά του και πήρε εξωτερική μορφή αγριόχοιρου, όπως άλλοτε ο Ναβουχοδονόσορ της Βαβυλώνος. Μαζί με τους στρατηγούς και τους στρατιώτες του δαιμονιζόταν, έτρεχε άγρια στα δάση και σπάραζε τα ίδια του τα μέλη με τα δόντια του.

Έσχιζαν τα ρούχα τους και κατασπάραζαν την ίδια τους τη σάρκα μέσα σε φοβερή δαιμονική μανία και τύφλωση. Τότε στην αδελφή του βασιλιά, την ευσεβή Κουσαροδούκτα, εμφανίστηκε σε όνειρο άνδρας ένδοξος και φοβερός με σαφές ουράνιο μήνυμα. Της είπε ξεκάθαρα ότι ο Τηριδάτης δεν θα γιατρευθεί ποτέ αν δεν βγει πρώτα ο Γρηγόριος από εκείνον τον φοβερό λάκκο. Όλοι θεωρούσαν αδιανόητο πως κάποιος θα μπορούσε να επιβιώσει δεκαπέντε χρόνια ανάμεσα στα ερπετά εκείνης της σκοτεινής κολάσεως.

Παρ' όλα αυτά πλησίασαν το βάραθρο και φώναξαν δυνατά το όνομα του Αγίου, και η φωνή του απάντησε ζωντανή μέσα από τα έγκατα της γης. Τον ανέσυραν αδύνατο και κατάμαυρο από τον βόρβορο, τον έλουσαν, τον έντυσαν με καινούργια ρούχα και τον οδήγησαν με σεβασμό στο παλάτι. Με την επίκληση και τη θερμή προσευχή του ιερομάρτυρα, η ανθρώπινη μορφή επέστρεψε στον Τηριδάτη και τα δαιμόνια έφυγαν τρομαγμένα από τους στρατιώτες. Ο Γρηγόριος έθαψε πρώτα με τιμή και σεβασμό τα ιερά λείψανα των αγίων παρθένων που έλειπαν δίχως ταφή.

Στη συνέχεια κήρυξε με δύναμη στους Αρμένιους τον αληθινό Χριστό και τους κάλεσε σε μετάνοια και πίστη. Ο βασιλιάς ομολόγησε δημόσια τις αμαρτίες του και βοήθησε με τα ίδια του τα χέρια στην ανέγερση των πρώτων χριστιανικών ναών. Ο Άγιος χειροτονήθηκε επίσκοπος στην Καισάρεια από τον αρχιεπίσκοπο Λεόντιο και βάπτισε ολόκληρο το έθνος των Αρμενίων στον ποταμό Ευφράτη, γύρω στο διακόσια ενενήντα. Ο φωτιστής της Μεγάλης Αρμενίας περιόδευσε πόλεις και χωριά της απέραντης επικράτειας με αποστολικό ζήλο και ακαταπόνητη ψυχική φλόγα.

Χειροτονούσε αξιόλογους ιερείς, ίδρυε σχολεία, έκτιζε ναούς και έστηνε μοναστήρια σε κάθε γωνιά της φωτισμένης πια χώρας του. Δίδαξε τον λαό με υπομονή και αγάπη, οργάνωσε τη λατρεία και θεμελίωσε την Εκκλησία της Αρμενίας με βαθιά λειτουργική και πνευματική ζωή. Ο ίδιος ο βασιλιάς Τηριδάτης ζούσε πια με τόση εγκράτεια και άσκηση, ώστε ισοδυναμούσε σχεδόν με ταπεινό μοναχό μέσα στις αυτοκρατορικές του αίθουσες. Η ιεραποστολή του Αγίου ξεπέρασε τα σύνορα της Αρμενίας και έφτασε ως τους Πέρσες, τους Ασσυρίους και τους Μήδους της Ανατολής.

Πλήθος αμέτρητων ψυχών οδηγήθηκε στην αληθινή πίστη μέσα από τον ζωντανό λόγο του και το παράδειγμα της αυταπάρνησής του. Όταν είδε το έργο του στερεωμένο σε ολόκληρη τη χώρα, χειροτόνησε επίσκοπο της Μεγάλης Αρμενίας τον γιο του Αρισταρό για άξιο διάδοχο. Ο Αρισταρός έλαβε αργότερα μέρος στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας, μαζί με τους τριακόσιους δεκαοκτώ θεοφόρους πατέρες της Εκκλησίας. Ο Άγιος αποσύρθηκε σε σπηλιά της ερήμου με λίγους εκλεκτούς μαθητές και κοιμήθηκε εν ειρήνη το τριακόσια εικοσιπέντε, για να απολαύσει αιώνια το άκτιστο φως. Ταις πρεσβείαις του αγίου ιερομάρτυρος και ισαποστόλου Γρηγορίου, του φωτιστού της Μεγάλης Αρμενίας και ευεργέτη ολοκλήρου του λαού της, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.