Στις πλαγιές του Άθω, στις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου τρίτου αιώνα, μια ταπεινή ψυχή ξεκίνησε αθόρυβα την πορεία της προς τις κορυφές της αρετής. Ο Όσιος Κοσμάς ο Ζωγραφίτης γεννήθηκε στη Βουλγαρία προς τα τέλη του δέκατου τρίτου αιώνα και από πολύ νέος ένιωσε κλίση προς τη μοναχική ζωή. Όταν ωρίμασε η κλίση του προς το μοναστικό βίο, εισήλθε ακόμη νεαρός στη Μονή του Ζωγράφου, που βρίσκεται στο Άγιον Όρος. Από την αρχή ξεχώρισε για τον γνήσιο ασκητικό του βίο, την αυστηρή νηστεία και τη συνεχή προσευχή του.

Καλλιέργησε με ιδιαίτερη επιμέλεια τις αρετές της ταπεινοφροσύνης και της υπακοής στους πνευματικούς του πατέρες της μονής Ζωγράφου. Δεν θεωρούσε ποτέ τίποτε δικό του κατόρθωμα και απέδιδε κάθε αρετή του στην ευσπλαχνία του Θεού. Μετά από κάποια χρόνια κοινοβιακής ζωής, οι ηγούμενοι της μονής διέκριναν ότι είχε φτάσει σε ώριμη πνευματική κατάσταση. Δοκίμασαν τη ζωή του και βεβαιώθηκαν πως μπορούσε πλέον να ζήσει στην ερημία χωρίς πνευματικό κίνδυνο για την ψυχή του.

Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, στον λόγο όγδοο, παράγραφος δέκα οκτώ, περιγράφει ποιον τύπο μοναχού δεν πρέπει να αφήνουν να ζήσει μόνος του στην έρημο. Δείχνει επίσης τις παγίδες που στήνει η ησυχία σε όσους δεν έχουν καθαριστεί από τα πάθη. Ο Κοσμάς όμως είχε προετοιμαστεί καλά για το επόμενο και πιο απαιτητικό σκαλί της ασκητικής του ζωής. Με την ευλογία του πνευματικού του πατέρα, ο Όσιος Κοσμάς άφησε τη Μονή Ζωγράφου και αναχώρησε για πιο εντατικούς πνευματικούς αγώνες.

Επέλεξε την απομόνωση όχι από αδυναμία αλλά από βαθιά λαχτάρα για στενότερη κοινωνία με τον Θεό. Στην ησυχία της ερήμου του Άθω αύξησε ακόμη περισσότερο τους πνευματικούς του αγώνες με αυστηρή άσκηση και άπαυστη προσευχή. Στα μάτια του φαινόταν ολόκληρος ο κόπος του πολύ μικρός σε σύγκριση με τη δωρεά του Θεού. Έβλεπε όλες τις δικές του προσπάθειες σαν τίποτε και απέδιδε κάθε καλό κατόρθωμά του στο έλεος και τη χάρη του Κυρίου. Με αυτή τη βαθιά ταπείνωση ο θεοφιλής ασκητής έφτασε στις υψηλότερες βαθμίδες της αρετής και της προσευχής.

Επειδή είχε αρνηθεί το δικό του θέλημα και είχε υποτάξει το νου του στον Θεό, εδέχθη από Εκείνον πλούσια χαρίσματα. Ανάμεσα στα πνευματικά του χαρίσματα ξεχωρίζει το χάρισμα της προφητείας, που του δόθηκε ως δώρο της ταπεινώσεώς του. Δεν χρησιμοποίησε όμως ποτέ αυτή τη δωρεά για τον εαυτό του, αλλά για να βοηθήσει τους αδελφούς του στον δρόμο της σωτηρίας. Ο Όσιος Κοσμάς ο Ζωγραφίτης εκοιμήθη ειρηνικά στο Άγιον Όρος το έτος χίλια τριακόσια είκοσι τρία, αφήνοντας πλούσια πνευματική παρακαταθήκη. Πρέσβευε Όσιε Κοσμά υπέρ ημών των αμαρτωλών, ώστε να γνωρίσουμε τη γλυκύτητα της ταπεινώσεως και την οδό της εν Χριστώ ησυχίας, αμήν.