Στους πρώτους αιώνες μετά τη σταυρική θυσία του Κυρίου, η αγία γη του Γολγοθά παραμένει βεβηλωμένη από τους ειδωλολάτρες. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Τίτος έχει καταστρέψει την Ιερουσαλήμ και ο ναός του Σολομώντα δεν υπάρχει πλέον στη θέση του. Αργότερα ο φανατικός εθνικός αυτοκράτορας Αδριανός κτίζει στη γη της κατεστραμμένης πόλεως μια νέα ρωμαϊκή αποικία, που ονόμασε Αιλία Καπιτωλίνα προς τιμήν του. Διέταξε μάλιστα να σκεπαστεί ο Πανάγιος Τάφος του Κυρίου με χώμα και πέτρες, για να σβήσει η μνήμη του.

Πάνω στον Γολγοθά έστησε ναό αφιερωμένο στην ειδωλολατρική θεά Αφροδίτη, ενώ στη Βηθλεέμ ίδρυσε άλλον ναό αφιερωμένο στον Άδωνη. Σκοπός του ήταν να ξεχαστούν εντελώς από τους ανθρώπους τα ιερά μέρη της Γέννησης, του Πάθους και της Αναστάσεως του Χριστού. Στις αρχές όμως του τετάρτου αιώνα, ο Μέγας Κωνσταντίνος αναγνωρίζει πρώτος ανάμεσα στους αυτοκράτορες τη χριστιανική πίστη. Μαζί με την ευσεβέστατη μητέρα του, την αγία Ελένη, αποφασίζει να ανοικοδομήσει την πόλη της Ιερουσαλήμ και τους ιερούς τόπους.

Έγραψε επιστολή στον πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριο και του ζήτησε να βοηθήσει την Ελένη στην ανανέωση των χριστιανικών αγίων προσκυνημάτων. Η αγία βασίλισσα ταξίδεψε στους Άγιους Τόπους με μεγάλο ποσό χρυσού, αποφασισμένη να καθαρίσει τη γη του Γολγοθά. Έφτασε στην Ιερουσαλήμ, κατέστρεψε όλους τους ειδωλολατρικούς ναούς και διέταξε εκσκαφές στον τόπο όπου είχε στηθεί ο ναός της Αφροδίτης. Εκεί ανακάλυψαν τον Πανάγιο Τάφο, τον Γολγοθά και τρεις σταυρούς θαμμένους κάτω από τα ερείπια του ναού.

Για να αναγνωριστεί ο σταυρός του Σωτήρα, ο πατριάρχης Μακάριος διέταξε να τοποθετήσουν επάνω στους τρεις σταυρούς έναν νεκρό άνδρα. Όταν τον έβαλαν επάνω στον αληθινό Σταυρό, ο νεκρός αναστήθηκε αμέσως μπροστά στα κατάπληκτα μάτια όλων των παρευρισκομένων. Η αγία Ελένη και ο πατριάρχης Μακάριος ύψωσαν τότε με ανείπωτη χαρά τον Ζωοποιό Σταυρό μπροστά στο πλήθος των πιστών. Η ευσεβής βασίλισσα ξεκίνησε αμέσως την ανέγερση μεγάλου ναού, που θα περιέκλειε μέσα στα τείχη του και τον Γολγοθά και τον Τάφο.

Τα δύο μέρη βρίσκονταν κοντά το ένα στο άλλο, όπως αναφέρει με σαφήνεια ο ευαγγελιστής Ιωάννης για τον κήπο της ταφής. Ο ναός αυτός χρειάστηκε δέκα ολόκληρα χρόνια οικοδομικών εργασιών, λόγω του μεγέθους και της λαμπρότητας του προτεινόμενου σχεδίου. Η ίδια η Ελένη δεν πρόλαβε να δει την ολοκλήρωσή του και κοιμήθηκε εν Κυρίω αρκετά πριν τα εγκαίνια. Έκτισε όμως και άλλους ναούς στη Βηθλεέμ, στο Όρος των Ελαιών, στη Γεθσημανή και σε πολλούς ιερούς τόπους.

Ο ναός της Αναστάσεως ονομάστηκε Μαρτύριο, σε ανάμνηση του πάθους και της θυσίας του Κυρίου επάνω στον Γολγοθά. Ολοκληρώθηκε την ίδια χρονιά που πραγματοποιήθηκε η Σύνοδος της Τύρου, στο τριακοστό έτος της βασιλείας του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Στις δεκατρείς Σεπτεμβρίου εκείνης της χρονιάς συγκεντρώθηκαν στην Ιερουσαλήμ ιεράρχες από τη Βιθυνία, τη Θράκη και την Κιλικία. Ήλθαν επίσης ιεράρχες από την Καππαδοκία, τη Συρία, τη Μεσοποταμία, τη Φοινίκη, την Αραβία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο.

Όλη η πόλη της Ιερουσαλήμ καθαγιάστηκε εκείνη την ημέρα, και οι Πατέρες όρισαν την ετήσια ανάμνηση των εγκαινίων του ναού. Η Εκκλησία τιμά κάθε χρόνο αυτή την ιερή επέτειο ως μια από τις μεγαλύτερες εορτές του εκκλησιαστικού ημερολογίου. Σήμερα γιορτάζουμε τα εγκαίνια του πανίερου και μεγαλοπρεπούς ναού της Αναστάσεως του Χριστού στην αγία πόλη Ιερουσαλήμ. Δεν πρόκειται για τον ναό που ανήγειρε ο Σολομών επάνω στο όρος Μοριά πολλούς αιώνες προ Χριστού.

Πρόκειται για τον υπέροχο ναό που ανήγειρε ο ευσεβής Κωνσταντίνος μαζί με την αξιέπαινη μητέρα του πάνω στον Γολγοθά. Το άγιο μέρος, που είχε βεβηλωθεί από την ειδωλολατρική ασέβεια, καθαρίστηκε εντελώς και ανανεώθηκε με τη χάρη του Θεού. Όπως στην Παλαιά Διαθήκη ο Ιούδας ο Μακκαβαίος καθάρισε το αγιαστήριο από τη βεβήλωση των Σύρων, έτσι έγινε και εδώ. Όρισε τότε ο Μακκαβαίος να εορτάζεται για πάντα η ημέρα του εγκαινισμού, και αναφέρεται και στο Ευαγγέλιο η εορτή.

Στην Καινή Διαθήκη ο ισαπόστολος Κωνσταντίνος έκτισε ένα δεύτερο και ασυγκρίτως λαμπρότερο Άγιο των Αγίων προς τιμή του Σωτήρα. Όρισε μαζί με τους Πατέρες να γιορτάζονται σε όλη την οικουμένη τα Εγκαίνια της μεγάλης Εκκλησίας Ιερουσαλήμ. Αυτή η Εκκλησία είναι μητέρα όλων των άλλων εκκλησιών, και από εκεί ξεκίνησε η αλήθεια του Ευαγγελίου. Εμείς οι ίδιοι καλούμαστε να ανανεωθούμε ως ναοί του ζώντος Θεού, αποθέτοντας τον παλαιό άνθρωπο και ενδυόμενοι τον νέο. Ταις πρεσβείαις της κυρίας ημών Θεοτόκου και πάντων των αγίων εν τη Αγία Αναστάσει εορταζομένων, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.