Στην καρδιά της οροσειράς του Τροόδους, μέσα στο γεωγραφικό διαμέρισμα της Πιτσιλιάς και ανάμεσα στα χωριά Λαγουδερά και Σαράντι, ορθώνεται μία από τις πιο σημαντικές βυζαντινές εκκλησίες ολόκληρης της Κύπρου. Είναι η Παναγία του Άρακος, μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της Ουνέσκο από το χίλια εννιακόσια ογδόντα πέντε, μαζί με άλλες εννέα τοιχογραφημένες εκκλησίες της οροσειράς. Πρόκειται για το καθολικό ομώνυμης βυζαντινής μονής, που οικοδομήθηκε μέσα στο δεύτερο μισό του δωδέκατου αιώνα.

Η περίοδος εκείνη υπήρξε εποχή ακμής του μοναστικού βίου στην Κύπρο, με τα κοινόβια και τις σκήτες να ευδοκιμούν σε όλα τα βουνά. Όταν το χίλια επτακόσια τριάντα πέντε επισκέφθηκε τον τόπο ο Ρώσος μοναχός Βασίλι Μπάρσκυ, βρήκε τη μονή σε φανερή παρακμή. Ο ίδιος ο Μπάρσκυ καταγράφει με θλίψη ότι ζούσαν εκεί τότε μόλις τρεις ασκητικοί ταπεινοί μοναχοί. Σύμφωνα με άλλες γραπτές πηγές, το μοναστήρι εξακολούθησε να λειτουργεί έως τις πρώτες δεκαετίες του δέκατου ενάτου αιώνα.

Σήμερα, εκτός από την εκκλησία, σώζεται και ένα διώροφο μοναστηριακό κτήριο στη βόρεια πλευρά, που χρησιμοποιείται ως κατοικία του εφημερίου. Η προέλευση του επωνύμου του Άρακος είναι αμφίβολη και διαθέτει δύο διαφορετικές παραδοσιακές εκδοχές μέσα στην εκκλησιαστική μνήμη. Κατά τη μία προέρχεται από το φυτό αρακάς που φύτρωνε στην περιοχή, ενώ κατά τον Μπάρσκυ από τη λέξη ιέρακας. Η εκκλησία ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του μονόκλιτου σταυρεπίστεγου ναού με τρούλο, η στέγη του οποίου σχηματίζει εξωτερικά σχήμα σταυρού.

Αργότερα, ίσως μέσα στον δέκατο τέταρτο αιώνα, η εκκλησία καλύφθηκε με ξύλινη αμφικλινή στέγη, στρωμένη με αγκιστρωτά κεραμίδια της εποχής. Η προέκταση της στέγης δημιουργεί στις τρεις πλευρές του ναού στεγασμένη στοά, κλεισμένη με ξύλινο δικτυωτό πλέγμα. Ο τρούλος καλύπτεται από ξεχωριστή ιδιαίτερη στέγη, σε σπάνια αντίθεση με τις άλλες βυζαντινές εκκλησίες της οροσειράς του Τροόδους. Κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα κατεδαφίστηκε ο δυτικός τοίχος και έγινε σημαντική επέκταση του ιερού ναού προς τη δύση.

Εσωτερικά η εκκλησία είναι κατάγραφη με τοιχογραφίες εξαιρετικής βυζαντινής τέχνης και υψίστης πνευματικής σημασίας για ολόκληρη την Κύπρο. Σύμφωνα με επιγραφή πάνω από τη βόρεια είσοδο, ο ναός διακοσμήθηκε με δαπάνη του Λέοντα Αυθέντη τον Δεκέμβριο του χίλια εκατόν ενενήντα δύο. Πρόκειται για υστεροκομνήνειες τοιχογραφίες εξαίρετης ποιότητας, που αποτελούν την πιο ολοκληρωμένη σειρά της Μέσης Βυζαντινής περιόδου σε όλη την Κύπρο. Αυτές οι τοιχογραφίες εκφράζουν τις σύγχρονες τάσεις της τέχνης της Κωνσταντινούπολης, και ο ναός συνδέεται με την πρωτεύουσα μέσω του εικονογραφικού του προγράμματος.

Δεδομένου ότι στην ίδια την Κωνσταντινούπολη δεν σώθηκε σχεδόν τίποτα από εκείνη την περίοδο, αντιλαμβάνεται κανείς τη μοναδική σημασία του μνημείου. Ο ζωγράφος της Παναγίας του Άρακος ταυτίζεται από κάποιους μελετητές με τον Θεόδωρο Αψευδή, που το χίλια εκατόν ογδόντα τρία ζωγράφισε την Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο. Δύο φορητές εικόνες, του Χριστού και της Παναγίας της Αρακιώτισσας, που εκτίθενται στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου του Τρίτου στη Λευκωσία, προέρχονται από αυτόν τον ναό.

Οι παραστάσεις της Παναγίας με τους Αρχαγγέλους και τους Ιεράρχες στην αψίδα του Ιερού Βήματος διαφέρουν τεχνοτροπικά από τις υπόλοιπες τοιχογραφίες του ναού. Πιθανότατα εκτελέστηκαν από άλλον επιφανή καλλιτέχνη λίγο νωρίτερα από το χίλια εκατόν ενενήντα δύο, χωρίς όμως ασφαλή χρονολόγηση από τους ερευνητές. Σπάνια απεικόνιση αποτελούν τα πορτραίτα των επτά Κυπρίων Αγίων που κοσμούν τον ημικυκλικό τοίχο της ιερής αψίδας. Η Θεοτόκος στο τυφλό τόξο πάνω από τη βόρεια είσοδο και μερικές άλλες παραστάσεις ανήκουν στον δέκατο τέταρτο αιώνα.

Η τελευταία διακόσμηση της εκκλησίας έγινε τον δέκατο έβδομο αιώνα και σε αυτό το σύνολο ανήκουν οι μορφές των Αγίων στον εξωτερικό βόρειο τοίχο. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο χρονολογείται στα χίλια εξακόσια εβδομήντα τρία και αποτελεί κορυφαίο δείγμα μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης. Η Παναγία η Αρακιώτισσα πανηγυρίζει με ιερή λαμπρότητα στις οκτώ Σεπτεμβρίου, την ευλογημένη ημέρα του Γενεθλίου της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου της Αρακιώτισσας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.