Στα βραχώδη ρουμάνια της Ιουδαϊκής ερήμου, δύο ψυχές έγιναν ένα σώμα μέσα στη φωτιά της προσευχής. Από νεαρή ηλικία ο Όσιος Θεόκτιστος εγκατέλειψε γονείς και πατρίδα και έφτασε στα Ιεροσόλυμα για να αφιερωθεί ολόκληρος στον Θεό. Αφού προσκύνησε στον Πανάγιο Τάφο και τίμησε με κατάνυξη τον Τίμιο Σταυρό, αποσύρθηκε στη Λαύρα των Φαρών, έξι μίλια από την Αγία Πόλη. Εκεί κλείστηκε μέσα σε ένα στενό κελί και επιδόθηκε σε αυστηρότατους ασκητικούς αγώνες κατά των παθών και των πονηρών δαιμόνων.

Την ίδια εποχή, ένας άλλος γενναίος αθλητής του Χριστού, ο μέγας Ευθύμιος, άφησε την Αρμενία και ήρθε να μονάσει στην ίδια Λαύρα ως γείτονάς του. Ο κοινός πόθος της θέωσης συνέδεσε τόσο στενά τους δύο ασκητές, ώστε φαίνονταν σαν μία ψυχή μέσα σε δύο διαφορετικά σώματα. Κάθε χρόνο, μετά την απόδοση της εορτής των Θεοφανείων, αποτραβιόντουσαν στην έρημο της Κουτιλά για βαθύτερη ησυχία και νοερά προσευχή. Επέστρεφαν στη Λαύρα την Κυριακή των Βαΐων, αφού είχαν τραφεί από τη θεωρία του Θεού και τη σκληραγωγία του σώματος.

Στο πέμπτο έτος των κοινών αγώνων τους, οδηγήθηκαν από τον Θεό σε μια μεγάλη σπηλιά πάνω από έναν απόκρημνο γκρεμό. Οι δύο ασκητές χάρηκαν υπερβολικά που βρήκαν αυτόν τον τόπο τον ετοιμασμένο από τα ίδια τα χέρια του Παντοκράτορα Θεού. Εκεί τρέφονταν με άγρια χόρτα και η σπηλιά, που πρώτα ήταν φωλιά αγρίων θηρίων, μεταμορφώθηκε σιγά σιγά σε ναό Κυρίου. Η φήμη της αρετής τους δεν άργησε να φτάσει μέχρι τα γύρω χωριά και τους μικρούς οικισμούς της Βηθανίας.

Τότε απλοί ποιμένες ανακάλυψαν τους δύο φωτεινούς ασκητές και διέδωσαν παντού τη φήμη της αγίας τους πολιτείας. Πλήθος μαθητών κατέφθασε από διάφορα μοναστήρια για να βαδίσει κάτω από την καθοδήγησή τους τον στενό δρόμο της μετανοίας. Ο Ευθύμιος, ποθώντας μεγαλύτερη ησυχία, παραχώρησε όλη τη διοίκηση του κοινοβίου στον αγαπημένο του φίλο και πνευματικό αδελφό Θεόκτιστο. Ο Θεόκτιστος έγινε ηγούμενος της λαύρας και δέχθηκε με μητρική αγάπη όσους ζητούσαν την πνευματική θεραπεία των ψυχικών τους τραυμάτων.

Έζησε πολλά χρόνια ως καλός ποιμένας, εξομολογητής και πνευματικός θεραπευτής, χωρίς να καμφθεί από τους κόπους ή τα γηρατειά. Όταν έφτασε σε βαθύ γήρας, αρρώστησε για λίγο και κοιμήθηκε ειρηνικά εν Κυρίω, το έτος τετρακόσια εξήντα επτά. Στην εξόδιο ακολουθία του πρωτοστάτησαν ο ενενηντάχρονος μέγας Ευθύμιος και ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Αναστάσιος, συνοδεύοντας τον φίλο τους στη Βασιλεία. Ταις πρεσβείαις του Οσίου και Θεοφόρου Πατρός ημών Θεοκτίστου του εν Παλαιστίνη ασκήσαντος, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.