Ο Άγιος Μαρτύριος, Αρχιεπίσκοπος Νοβγκορόντ

Στις όχθες της λίμνης Σελιγκέρ, καθ' οδόν προς το Βλαντίμιρ, ο Άγιος Μαρτύριος παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο τον Αύγουστο του έτους χίλια εκατόν ενενήντα εννέα. Πριν φύγει από τη ζωή, είχε προλάβει να ανεγείρει και να καθαγιάσει δεκάδες ναούς και μοναστήρια σε ολόκληρη τη Ρωσική γη. Καταγόταν από τη Στάρα Ρους, μια πόλη της βόρειας Ρωσίας με βαθιά χριστιανική παράδοση και έντονη μοναστική ζωή. Εκεί, στη βορειοανατολική πλευρά της πόλεως, κοντά στη δεξιά όχθη του ποταμού Πολίστα, ίδρυσε την ανδρική μονή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος.

Η ίδρυση της μονής αυτής έγινε το έτος χίλια εκατόν ενενήντα δύο και αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο πνευματικό του έργο. Μετά την κοίμηση του Αγίου Γρηγορίου, ο κλήρος και ο λαός του Νοβγκορόντ συγκεντρώθηκαν στον καθεδρικό ναό για να εκλέξουν τον διάδοχό του. Η εκλογή έγινε με κλήρο, σύμφωνα με την αρχαία εκκλησιαστική παράδοση, και ο κλήρος έπεσε στον ταπεινό μοναχό Μαρτύριο. Στις δέκα Δεκεμβρίου του έτους χίλια εκατόν ενενήντα τρία, στο Κίεβο, χειροτονήθηκε επίσημα αρχιεπίσκοπος Νοβγκορόντ και ανέλαβε την ποιμαντική φροντίδα της μεγάλης αυτής επισκοπής.

Από την πρώτη στιγμή της αρχιερατείας του, ο νέος ποιμενάρχης έδειξε ασυνήθιστο ζήλο για την ανέγερση ναών και μοναστηριών. Έγινε γνωστός ως ακούραστος οικοδόμος, που δεν σταματούσε ποτέ να σχεδιάζει και να επιβλέπει νέα ιερά καθιδρύματα. Τον Μάιο του έτους χίλια εκατόν ενενήντα πέντε ανέλαβε την ανέγερση ναού προς τιμήν της Θεοτόκου, ακριβώς στις πύλες της πόλεως του Νοβγκορόντ. Λίγους μήνες αργότερα, στις δεκατρείς Σεπτεμβρίου του χίλια εκατόν ενενήντα έξι, καθαγίασε ναό αφιερωμένο στην Ανάσταση του Χριστού.

Ο ναός αυτός βρισκόταν σε μια νεοϊδρυθείσα γυναικεία μονή κοντά στη λίμνη Μυάτσινα και ευλόγησε την έναρξη της κοινοβιακής ζωής. Τον Ιανουάριο του έτους χίλια εκατόν ενενήντα επτά καθαγίασε άλλον ναό προς τιμήν του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας. Ο ναός αυτός ανήκε σε ομώνυμη ανδρική μονή που απείχε τρία βέρστια από το Νοβγκορόντ. Την ίδια χρονιά, στη συνοικία των ξυλουργών της πόλεως, ανέλαβε την ανέγερση γυναικείας μονής στο όνομα της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Ευφημίας.

Το έργο αυτό υλοποίησαν με τη βοήθειά του ευσεβείς νέες κοπέλες της πόλεως, που αφιέρωσαν τη ζωή τους στον Χριστό. Τον ίδιο μήνα του χίλια εκατόν ενενήντα επτά, ο Άγιος καθαγίασε στη μονή της Μεταμορφώσεως, στη γενέτειρά του Στάρα Ρους, έναν ακόμη ναό. Ο ναός αυτός ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Νικηφόρο, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, μέγαν ομολογητή της Ορθοδόξου πίστεως. Τον Μάιο του επομένου έτους ξεκίνησε ένα από τα σημαντικότερα έργα του, την ανέγερση λίθινου ναού της Μεταμορφώσεως του Κυρίου.

Με αξιοθαύμαστη ταχύτητα ολοκλήρωσε την οικοδομή και στις δεκαπέντε Αυγούστου του ιδίου έτους τέλεσε με μεγαλοπρέπεια τα εγκαίνια. Την ίδια χρονιά, η ευσεβής πριγκίπισσα Ελένη, σύζυγος του πρίγκιπος Γιαροσλάβου του Βλαδιμηροβίτς, ανέλαβε ένα δικό της έργο. Στην εμπορική πλευρά του Νοβγκορόντ, στην περιοχή Μολότκοβα, ανήγειρε ναό προς τιμήν του Γενεσίου της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ο ναός αυτός ανήκε στη μονή που είχε ιδρύσει νωρίτερα ο ίδιος ο Άγιος Μαρτύριος και αποτελούσε καρπό της συνεργασίας τους.

Η ανέγερση του ναού συνδέθηκε με ένα παράδοξο και θαυμαστό γεγονός. Στο μοναστήρι αυτό ο Άγιος συγκέντρωνε αδελφές που επιθυμούσαν να αφιερώσουν τη ζωή τους στην προσευχή και τη μοναχική άσκηση. Το θαυμαστό γεγονός αφορούσε έναν ευλαβή κάτοικο του Νοβγκορόντ, που πήγαινε καθημερινά στην εκκλησία για να προσευχηθεί. Μια ημέρα, καθώς επέστρεψε στο σπίτι του κουρασμένος, αποκοιμήθηκε αμέσως και του έπεσε από τα χέρια ένα πρόσφορο. Το πρόσφορο αυτό έφερε χαραγμένη πάνω του την ιερή μορφή της Παναγίας μας.

Τα σκυλιά της γειτονιάς μύρισαν το ψωμί και έτρεξαν για να το αρπάξουν, όμως κάτι παράδοξο συνέβη. Καθώς πλησίαζαν, μια αόρατη δύναμη τα απωθούσε και τα έδιωχνε μακριά, χωρίς να μπορούν να αγγίξουν το πρόσφορο. Το θαύμα αυτό διαδόθηκε γρήγορα στην πόλη και θεωρήθηκε σημείο φανερής προστασίας της Θεοτόκου. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος η πριγκίπισσα Ελένη θέλησε να ανεγείρει τον ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου. Στο μεταξύ, οι σχέσεις του Μεγάλου Πρίγκιπος Βσέβολοντ με τους κατοίκους του Νοβγκορόντ άρχισαν να ψυχραίνονται επικίνδυνα.

Η δυσαρέσκεια του ηγεμόνος απειλούσε με σοβαρές συνέπειες την πόλη και την ίδια την Εκκλησία της περιοχής. Ο Άγιος Μαρτύριος, ως φιλόστοργος ποιμένας και ειρηνοποιός, αποφάσισε να αναλάβει προσωπικά τη διαμεσολάβηση. Το έτος χίλια εκατόν ενενήντα εννέα ο Άγιος Μαρτύριος ξεκίνησε για το Βλαντίμιρ μαζί με εκπροσώπους των κατοίκων του Νοβγκορόντ. Σκοπός του ταξιδιού ήταν να συναντήσει τον Μέγα Πρίγκιπα Βσέβολοντ και να τον πείσει να αλλάξει στάση απέναντι στην πόλη.

Το ταξίδι ήταν μακρύ και κουραστικό, ιδιαίτερα για τον ηλικιωμένο και καταβεβλημένο από τους κόπους ιεράρχη. Κατά τη διάρκεια της πορείας, στις όχθες της λίμνης Σελιγκέρ, οι δυνάμεις του τον εγκατέλειψαν οριστικά. Εκεί παρέδωσε την αγία του ψυχή στον Κύριο, στις είκοσι τέσσερις Αυγούστου του χίλια εκατόν ενενήντα εννέα. Οι συνοδοί του πένθησαν βαθιά τον χαμό του ποιμενάρχη τους και αποφάσισαν να μεταφέρουν το σώμα του πίσω στο Νοβγκορόντ. Με ευλάβεια το τοποθέτησαν στη λεγόμενη Στοά του Μαρτυρίου, στον καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας.

Η στοά αυτή έφερε το όνομά του, διότι την είχε οικοδομήσει ο ίδιος ο Άγιος κατά την αρχιερατεία του. Η ιερή εικόνα του τοποθετήθηκε αργότερα μέσα στο ιερό βήμα του καθεδρικού ναού της Αγίας Σοφίας του Νοβγκορόντ. Έτσι ο πιστός λαός τιμά μέχρι σήμερα τη μνήμη του ακούραστου εκείνου οικοδόμου των ιερών ναών και πνευματικού πατέρα.