Παναγία του Κάστρου στην Λέρο

Στο λόφο Απιτύκι, σε ύψος διακοσίων μέτρων πάνω από τη θάλασσα, υψώνεται μεγαλόπρεπο το μεσαιωνικό Κάστρο της Παναγίας. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν του νησιού της Λέρου, και τραβά το βλέμμα κάθε ταξιδιώτη που πλησιάζει την ακτή. Το Κάστρο πήρε το όνομά του από τον επιβλητικό ναό της Θεοτόκου, που υψώνεται μέσα στα τείχη του. Εκεί φυλάσσεται ως ανεκτίμητος θησαυρός το ιερό Παλλάδιο των Λερίων, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Οδηγήτριας.

Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, η εικόνα έφθασε στο νησί με θαυμαστό τρόπο στα χρόνια της Εικονομαχίας. Σε χρυσόβουλο του Αλεξίου Κομνηνού το ίδιο φρούριο αναφέρεται με την ονομασία Κάστρο Παντελίου, σε αναγνώριση της σπουδαιότητάς του. Είναι κτισμένο πάνω στα θεμέλια αρχαίας ακρόπολης, και τη σημερινή του μορφή την διαμόρφωσαν οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννου. Αυτοί ανέλαβαν τη συντήρηση μετά τους Βυζαντινούς κτήτορες, αφήνοντας τα δικά τους έντονα μεσαιωνικά αρχιτεκτονικά αποτυπώματα στους τοίχους και τους προμαχώνες.

Στο εσωτερικό του Κάστρου, εκτός από τον κεντρικό ναό, σώζονται προσεκτικά και άλλα μικρότερα ορθόδοξα προσκυνήματα. Υπάρχει ο ναός της Αγίας Τριάδας με σπαράγματα παλαιοτάτων τοιχογραφιών του ένατου αιώνα, ο ναός του Αγίου Νικολάου και ένας μεσαιωνικός ναός. Ο τελευταίος αυτός ναός αφιερώθηκε πρόσφατα στον Άγνωστο Χριστιανό Μάρτυρα, σε ανάμνηση όλων των αφανών μαρτύρων της Ορθοδοξίας. Ο κεντρικός ναός της Παναγίας είναι κτίσμα του ένδεκάτου αιώνα, λαμπρό δείγμα της μεσοβυζαντινής νησιωτικής αρχιτεκτονικής τέχνης.

Το χρυσοποίκιλτο εντυπωσιακό τέμπλο του χρονολογείται στο χίλια επτακόσια σαράντα πέντε, μαζί με τον Δεσποτικό θρόνο και τον επιβλητικό Άμβωνα. Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας είναι ντυμένη με ασήμι και φέρει χαραγμένη τη χρονολογία επτακόσια είκοσι οκτώ. Σύμφωνα με μια ευλαβική παράδοση πιθανολογείται ότι αποτελεί χειροποίητο έργο του Ευαγγελιστή Λουκά, σε χρόνια πολύ παλαιά της Εκκλησίας. Στο ίδιο Κάστρο ο Λέριος μοναχός Δαμασκηνός λειτούργησε σπουδαία ορθόδοξη σχολή από το χίλια επτακόσια είκοσι έξι.

Αυτή η σχολή ανύψωσε σημαντικά την παιδεία του νησιού, χαρίζοντας γνώση και πίστη στις γενιές των Λερίων που σπούδαζαν εκεί. Δυστυχώς η σχολή έπαυσε να λειτουργεί στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, αφήνοντας πίσω της σπουδαία πνευματική παρακαταθήκη και αναμνήσεις. Το Κάστρο του Παντελίου παραμένει μέχρι σήμερα το σημαντικότερο μεσαιωνικό μνημείο ολόκληρου του νησιού της Λέρου. Σύμφωνα με μια όμορφη παράδοση, την εποχή των εικονομάχων εθεάθη έξω από τη Λέρο μια μικρή κιβωτός.

Ανάμεσα σε δύο αναμμένα κεριά υπήρχε τοποθετημένο το ευλογημένο εικόνισμα της Παναγίας, που έπλεε αβίαστα πάνω στα κύματα. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός μας, ελέησον τους πιστούς σου και σώσον ημάς, αμήν.