Η Παναγία η Ορφανή της Μονής Αγκαράθου στην Κρήτη

Ψηλά στο οροπέδιο της επαρχίας Πεδιάδος Ηρακλείου, σε υψόμετρο πεντακοσίων τριάντα οκτώ μέτρων, υψώνεται ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια ολόκληρης της Κρήτης. Η Ιερά Μονή Αγκαράθου είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου και απλώνεται νοτιοδυτικά του υψώματος Σωρός Παντελή, μέσα στο φως και τη σιωπή του κρητικού τοπίου. Από το Ηράκλειο τη χωρίζουν είκοσι δύο σχεδόν χιλιόμετρα δρόμου ανηφορικού, μέσα από κρητικά χωριά και χαμηλούς λόφους. Το ίδιο το όνομα του μοναστηριού προέρχεται από την αγκαραθιά, δηλαδή το φασκόμηλο της Ιερουσαλήμ, και κρύβει μέσα του την παράδοση της εύρεσης της ιερής εικόνας.

Σύμφωνα με τη μακρά τοπική παράδοση, η αρχαία και θαυματουργή εικόνα της Παναγίας βρέθηκε ακριβώς σε αυτό το σημείο, κάτω από έναν θάμνο φασκομηλιάς. Ο σημερινός ναός είναι δίκλιτος, ενώ το δεύτερο κλίτος του είναι αφιερωμένο στον Άγιο Μηνά, προστάτη πολλών χωριών της κεντρικής Κρήτης. Σήμερα η Μονή λειτουργεί ως ενοριακή και υποδέχεται προσκυνητές απ' όλο το νησί και από τις πιο μακρινές ελληνικές περιφέρειες. Ο σημερινός ναός ανεγέρθηκε εκ βάθρων στη θέση παλαιότερου ναού και εγκαινιάστηκε το χίλια οκτακόσια ενενήντα τέσσερα με πανηγυρική τελετή.

Έναν χρόνο νωρίτερα, τον Μάρτιο του χίλια οκτακόσια ενενήντα τρία, βίαιη καταιγίδα γκρέμισε το καμπαναριό, που σύντομα ανοικοδομήθηκε με τη φροντίδα των πιστών. Τα τεκμήρια για την παλαιότητα της Μονής διασώζονται σε σπάνιες αρχειακές πηγές της δυτικής Ευρώπης και της Κρήτης. Χειρόγραφο που φυλάσσεται σήμερα στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας μνημονεύει τη Μονή ήδη από το χίλια πεντακόσια τριάντα δύο, ενώ ένα συμβόλαιο του χίλια πεντακόσια τριάντα οκτώ επιβεβαιώνει τη ζωντανή της παρουσία. Επιπλέον, ο φημισμένος βενετσιάνικος περιηγητής Κορνέλιος την αναφέρει στα έργα του ως ενεργό μοναστικό κέντρο της Κρήτης, με σημαντική ακτινοβολία στην ευρύτερη περιοχή.

Στη βόρεια πύλη της Μονής διακρίνεται χαραγμένη η χρονολογία χίλια πεντακόσια ογδόντα πέντε, ενώ στη νότια πύλη η χρονολογία χίλια πεντακόσια ογδόντα τρία. Κοντά στη σημερινή είσοδο διατηρείται σαρκοφάγος με την επιγραφή «Θεοδώρω Τούμπα» και τη χρονολογία χίλια πεντακόσια πενήντα τέσσερα. Στα δεξιά της εισόδου σώζεται θολωτή αποθήκη με επιγραφή που αναφέρει τον Μάξιμο Λουκάρι, αδερφό του πατριάρχη Κύριλλου Λούκαρη, και τη χρονολογία χίλια εξακόσια είκοσι οκτώ. Άλλα χειρόγραφα της Μονής, που σήμερα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο και χρονολογούνται από το χίλια πεντακόσια πενήντα εννέα, αποδεικνύουν ότι η βιβλιοθήκη της Αγκαράθου υπήρξε σπουδαία και ασύλληπτα πλούσια.

Όλα αυτά τα στοιχεία συνθέτουν μια αδιάκοπη και πολύ ζωντανή μαρτυρία αιώνων, που φωτίζει τη μακρά πορεία της Μονής μέσα στους κρητικούς αιώνες. Κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας, η Μονή Αγκαράθου εξελίχθηκε σε φυτώριο παιδείας και πνευματικής καλλιέργειας ολόκληρης της κρητικής νεολαίας. Μαζί με τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο αποτέλεσε ονομαστό κέντρο εκπαίδευσης, όπου φοίτησαν σπουδαίοι λόγιοι και κληρικοί του ελληνισμού. Πολλοί ηγούμενοι της κατέλαβαν αργότερα πατριαρχικούς θρόνους, με κορυφαίες μορφές τον Μελέτιο Πηγά, πατριάρχη Αλεξανδρείας, και τον μεγάλο Κύριλλο Λούκαρη.

Όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν το νησί, η αρχαιότατη εικόνα της Παναγίας της Ορφανής μεταφέρθηκε με τον ηγούμενο στα Κύθηρα για προστασία, μαζί με τα έγγραφα και τα κειμήλια. Η ίδια η Μονή διαδραμάτισε επίσης κρίσιμο ρόλο στους αγώνες της Κρήτης ενάντια στους κατακτητές, στα πιο σκοτεινά χρόνια της δουλείας. Το χίλια εξακόσια σαράντα έξι ο ηγούμενος Αθανάσιος Χριστόφορος κατάρτισε ένοπλο σώμα Κρητικών και πολέμησε εναντίον των Τούρκων με μεγάλη γενναιότητα και αυτοθυσία. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ο πρώτος μητροπολίτης Κρήτης, ο Νεόφυτος Πατελάρος, είχε την έδρα του μέσα στην ίδια τη Μονή της Αγκαράθου.

Χάρη στις φιλικές του σχέσεις με τον πασά Αχμέτ Κιοπρουλή πέτυχε να ανασταλεί η οθωμανική διαταγή της καθολικής καταστροφής του μοναστηριού. Έτσι η Αγκαράθου διασώθηκε και ψάλλει: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.