Παναγία η Εκατονταπυλιανή της Πάρου

Στην ωραία Παροικιά, την πρωτεύουσα της Πάρου, σε μικρή απόσταση από το αρχαίο λιμάνι, ορθώνεται μεγαλόπρεπος ο Ναός της Παναγίας της Εκατονταπυλιανής. Όποιος τον αντικρίζει αισθάνεται αμέσως ότι βρίσκεται μπροστά σε ένα από τα αρχαιότερα και καλύτερα διατηρημένα χριστιανικά μνημεία ολόκληρης της ελεύθερης ελληνικής γης. Για τον σεπτό αυτό Ναό έχουν διασωθεί δύο διαφορετικές παράλληλες ονομασίες, η Καταπολιανή και η Εκατονταπυλιανή, που τον τιμούν ταυτόχρονα. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι η πραγματική και αρχαιότερη ονομασία του Ναού ήταν η πρώτη μορφή.

Η εξήγηση εστηρίζετο στο γεγονός ότι ο Ναός βρισκόταν κατά την πόλιν, δηλαδή προς το μέρος της αρχαίας πόλης της Παροικιάς. Η δεύτερη μορφή, Εκατονταπυλιανή, θεωρούνταν δημιούργημα των λογίων του δέκατου έβδομου αιώνα, ως πιο μεγαλόπρεπος προσδιορισμός. Νεότερες όμως ενδελεχείς έρευνες στις πηγές απέδειξαν ότι οι δύο αυτές ονομασίες είναι σύγχρονες και αρκετά παλαιότερες από όσο πιστευόταν παλιά. Βρίσκονταν σε παράλληλη χρήση ήδη από τα μέσα του δέκατου έκτου αιώνα, γεγονός που αναιρεί την παλιά υπόθεση.

Η ονομασία Καταπολιανή αναφέρεται για πρώτη φορά σε υπόμνημα του δούκα του Αρχιπελάγους Ιωάννη του τέταρτου. Σήμερα η επίσημη ονομασία του σεπτού Ναού είναι Εκατονταπυλιανή και έτσι τον γνωρίζει και τον τιμά ολόκληρος ο πιστός λαός. Η ζωντανή παράδοση που διασώζεται μέχρι σήμερα σχετικά με την ονομασία Εκατονταπυλιανή είναι ιδιαίτερα συγκινητική και πλούσια σε νοήματα. Λέει ότι ενενήντα εννέα φανερές πόρτες έχει η Καταπολιανή, ενώ η εκατοστή της πόρτα είναι κλειστή και δεν φαίνεται πουθενά.

Θα φανερωθεί κάποτε αυτή η κρυμμένη πόρτα και θα ανοίξει, όταν οι Έλληνες ξαναπάρουν την Πόλη της Κωνσταντινουπόλεως. Πολλές παράλληλες παραδόσεις αναφέρονται στην ίδρυση του μεγαλόπρεπου Ναού της Εκατονταπυλιανής, που χάνεται μέσα στους πρώτους αιώνες του χριστιανισμού. Η πρώτη και πιο γνωστή παράδοση μάς πληροφορεί ότι η Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ταξίδευε προς την Παλαιστίνη. Πήγαινε εκεί για να αναζητήσει τον Τίμιο Σταυρό του Κυρίου, και ήρθε με το πλοίο της να αράξει στο νησί της Πάρου.

Κοντά στο λιμάνι, στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα η Εκατονταπυλιανή, υπήρχε εκείνη την εποχή ένας μικρός παλαιοχριστιανικός ναός. Σε αυτόν τον ναό η ευλαβής αυτοκράτειρα προσευχήθηκε με δάκρυα και έκανε ένα ιερό τάμα προς τον Κύριο. Αν θα έβρισκε τον Τίμιο Σταυρό, υποσχέθηκε να κτίσει στη θέση εκείνη του μικρού ναού έναν μεγάλο και μεγαλόπρεπο ναό. Η προσευχή της εισακούστηκε από τον Θεό, και η αυτοκράτειρα βρήκε τελικά τον Τίμιο Σταυρό στα Ιεροσόλυμα.

Πραγματοποιώντας ευλαβικά το ιερό της τάμα, η Αγία Ελένη ανήγειρε αυτόν τον μεγαλόπρεπο Ναό προς τιμήν της Παναγίας στην Πάρο. Μια άλλη παράλληλη παράδοση αναφέρει ότι η Αγία Ελένη δεν πρόφτασε τελικά να πραγματοποιήσει η ίδια την υπόσχεσή της προς τον Κύριο. Έδωσε όμως αυστηρή εντολή στον αυτοκράτορα γιο της, τον Μέγα Κωνσταντίνο, ο οποίος πραγματοποίησε εκείνος το τάμα της. Έτσι ο μέγας αυτοκράτορας έκτισε αυτόν τον μεγαλόπρεπο Ναό για να αναπαύσει τη μνήμη της σεβαστής μητέρας του.

Οι έρευνες που πραγματοποίησε από το χίλια εννιακόσια πενήντα εννέα έως το χίλια εννιακόσια εξήντα έξι ο ακαδημαϊκός Αναστάσιος Ορλάνδος ήταν σημαντικότατες. Πραγματοποιήθηκαν κατά την αναπαλαίωση της σεπτής Εκατονταπυλιανής και απέδειξαν ότι οι παλιές παραδόσεις των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης ευσταθούσαν. Έδειξαν δηλαδή με αδιάσειστα τεκμήρια ότι υπήρχε πράγματι ναός σε αυτό το σημείο ήδη από τον τέταρτο αιώνα. Ο ναός αυτός υπήρξε αρχικά μια όμορφη σταυρική ξυλόστεγη βασιλική, σύμφωνα με τις αρχιτεκτονικές μορφές της παλαιοχριστιανικής εποχής.

Δυστυχώς όμως καταστράφηκε από κάποιο σοβαρό αίτιο, πιθανότατα από μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε στους χώρους του. Στη συνέχεια ο μέγας αυτοκράτορας Ιουστινιανός ανέλαβε να τον ανακατασκευάσει εξ ολοκλήρου με τον νέο ρυθμό της εποχής του. Έκτισε τον Ναό με μεγαλόπρεπους θόλους και επιβλητικό τρούλο, σύμφωνα με το πιο ώριμο πνεύμα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Επομένως ο Ναός που θαυμάζει σήμερα ο επισκέπτης είναι ο Ιουστινιάνειος, στον οποίο μετατράπηκε τον έκτο αιώνα το παλιό κτίσμα.

Όλους αυτούς τους πολλούς αιώνες όμως ο Ναός της Εκατονταπυλιανής δεν παρέμεινε αναλλοίωτος στην αρχική Ιουστινιάνεια μορφή του. Κατά τις δύσκολες εποχές της φραγκοκρατίας και της τουρκοκρατίας δοκίμασε πολλές βίαιες καταστροφές και άγριες λεηλασίες. Μεγάλες και ολέθριες καταστροφές έπαθε ο Ναός κατά την άγρια επιδρομή του Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσα, το χίλια πεντακόσια τριάντα επτά. Αργότερα δοκιμάστηκε ξανά σκληρά κατά την επιδρομή του καπουδάν Μουσταφά Καπλάν πασά, το χίλια εξακόσια εξήντα έξι.

Την μεγαλύτερη όμως καταστροφή της ιστορίας του υπέστη ο σεπτός Ναός κατά τους ισχυρότατους σεισμούς του χίλια εφτακόσια τριάντα τρία. Κατέρρευσαν τότε ο βόρειος και ο δυτικός θόλος, μαζί με μεγάλο και σημαντικό μέρος του τρούλου. Στην επισκευή που ακολούθησε αμέσως μετά είχε σημαντική οικονομική συμμετοχή και ο Παριανός ηγεμόνας Νικόλαος Μαυρογένης. Για τη σωστή στερέωση του Ναού έγιναν τότε πολλές πρόχειρες προσθήκες, μέσα και έξω από αυτόν, που τον παραμόρφωσαν τελείως.

Οι προσθήκες αυτές μείωσαν αισθητά τη φωτεινότητά του εσωτερικού, ενώ η πρόσοψή του πήρε μια ιδιότυπη και ξενική μορφή. Η νέα πρόσοψη χαρακτηριζόταν από μια μνημειακή πύλη στο κέντρο και από τρία γραφικά αιγαιοπελαγίτικα καμπαναριά. Έτσι η αρχαία βυζαντινή μεγαλοπρέπεια του ιερού κτίσματος είχε κρυφτεί κάτω από τις βιαστικές επεμβάσεις των δύσκολων εκείνων αιώνων. Το χίλια εννιακόσια πενήντα εννέα όμως ο ακαδημαϊκός Αναστάσιος Ορλάνδος ανέλαβε ένα μεγάλο και πρωτοποριακό ερευνητικό έργο.

Άρχισε τότε την επιστημονική αποκατάσταση του σεπτού Ναού στην αρχική Ιουστινιάνεια μορφή του, με μεγάλη φροντίδα και σεβασμό. Εργάστηκε με υπομονή και επιστημονική ακρίβεια για επτά ολόκληρα χρόνια, ξεσκαρτάροντας τις μεταγενέστερες προσθήκες και επανατοποθετώντας τα αρχαία μέλη του. Το χίλια εννιακόσια εξήντα έξι παρέδωσε επιτέλους τον αναγεννημένο Ναό στον θαυμασμό και τη λατρεία των πιστών. Σήμερα η Παναγία η Εκατονταπυλιανή στέκεται ξανά μεγαλόπρεπη και φωτεινή, όπως ακριβώς την είχε οραματιστεί ο Ιουστινιανός.

Αποτελεί κόσμημα του νησιού της Πάρου και ένα από τα πιο σημαντικά παλαιοχριστιανικά μνημεία ολόκληρου του ελλαδικού χώρου. Η εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου τη Δεκαπενταύγουστο αποτελεί τη μεγαλύτερη πανήγυρη του Ναού και του νησιού. Χιλιάδες προσκυνητές καταφτάνουν τότε από όλη την Ελλάδα και τον κόσμο για να τιμήσουν την Εκατονταπυλιανή. Οι πιστοί προσέρχονται με ευλάβεια στη μεγαλόπρεπη εικόνα και ψιθυρίζουν, ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.