Ποιος ησυχαστής της Ορθοδοξίας δεν γνώρισε ότι η νοερά προσευχή πέρασε από την Κρήτη στο Άγιον Όρος μέσω ενός ταπεινού ασκητή του Αγιοφάραγγου; Ο όσιος Αρσένιος ο Αγιοφαραγγίτης υπήρξε ο πνευματικός μυσταγωγός που μύησε τον μεγάλο ησυχαστή Γρηγόριο τον Σιναΐτη στην εμπειρική νοερά προσευχή. Έζησε ως ασκητής στο φαράγγι των Αγίων στη νότια Κρήτη, γνωστό σήμερα ως Αγιοφάραγγο, μέσα σε σπηλιές της απρόσιτης ερήμου. Καταγόταν από εκείνη την περιοχή της Κρήτης και έζησε αυστηρή ζωή ασκήσεως, νηστείας και αδιάλειπτης προσευχής μέσα στους βραχώδεις τόπους.

Από νεαρή ηλικία αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη μοναστική πολιτεία και ακολούθησε την οδό της εσωτερικής ησυχίας μακριά από κάθε κοσμικό θόρυβο. Έλαβε από τη χάρη του Θεού τη γνώση της φυλακής του νοός, της καθαρής νήψης και της ειλικρινούς προσευχής που ανυψώνει τον άνθρωπο. Δίδασκε ότι ο νους καθαρίζεται διά της εργασίας των εντολών του Δεσπότου Χριστού και ο άνθρωπος μεταμορφώνεται σε φωτοειδές πρόσωπο. Όλη η ζωή του ήταν ένας ζωντανός φάρος για όσους αναζητούσαν την πραγματική θεωρία και τη γνώση της εσωτερικής εργασίας μέσα στην καρδιά.

Όταν συνομιλούσε μαζί του ο Γρηγόριος ο Σιναΐτης, ο γέροντας μιλούσε με την έμπειρη φωνή ανθρώπου που είχε ανέλθει στις θεωρίες αυτές μέσα από την προσωπική του παλαίστρα. Έτσι, το όνομά του διέσωσαν χειρόγραφα ελληνικά και σλαβικά της Μόσχας και της Λαύρας του Άθωνος. Ο όσιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, μετά από προσκύνημα στους Αγίους Τόπους και τον Ζωοδόχο Τάφο των Ιεροσολύμων, αποφάσισε να ταξιδέψει με τον μαθητή του Γεράσιμο προς τη μεγαλόνησο Κρήτη. Ο Γεράσιμος καταγόταν από την Εύβοια και ήταν αφοσιωμένος συνοδοιπόρος και πιστός μαθητής του γέροντα Γρηγορίου σε όλη τη διαδρομή.

Έφτασαν σε ένα μέρος της Κρήτης που ονομάζεται Καλοί Λιμένες, στη νότια ακτή του νησιού, και αναγκάστηκαν να παραμείνουν εκεί λόγω τρικυμίας. Παρά τις κακουχίες της θαλασσοταραχής δεν έχασαν το θάρρος τους, αλλά διατήρησαν τη χαρά της προσευχής μέσα στις δοκιμασίες του ταξιδιού. Ο Γρηγόριος δεν θέλησε να μένει αδρανής εκεί, αλλά αναζήτησε σαν διψασμένο ελάφι τις πηγές των ζωντανών νερών της ερημικής ησυχίας. Ερευνώντας τα γύρω βραχώδη μέρη με τον μαθητή του βρήκε σπηλιές κατάλληλες για ησυχαστική κατοίκηση και εγκαταστάθηκε εκεί με χαρά.

Άρχισε αμέσως αυστηρή άσκηση, τρώγοντας λίγο ψωμί και πίνοντας λίγο νερό μία μόνο φορά την ημέρα στην αυστηρή του πορεία. Το πρόσωπό του από την αυστηρή νηστεία και τις στερήσεις έγινε ωχρό και ξηρό, ενώ τα μέλη του σώματος καταπονήθηκαν από τη συνεχή κακοπάθεια. Παρά τη σωματική αδυναμία ανταγωνιζόταν τους αγγέλους με την επίμονη προθυμία της ψυχής του και την κάλλιστη ανάβασή του προς τον Θεό. Ζητούσε όμως κάτι περισσότερο και αναζητούσε διδάσκαλο που θα τον οδηγούσε στη θεωρία και στην εσωτερική προσευχή της καρδίας.

Ο μακάριος Γρηγόριος αναζητούσε επίμονα έναν πνευματικό οδηγό για να τον μυήσει σε ό,τι ακόμη δεν είχε προφθάσει να ανακαλύψει στην εσωτερική του πορεία. Είχε διαβάσει τις θείες Γραφές και είχε μάθει την πράξη των αρετών, αλλά αναζητούσε τη θεωρία της ησυχίας και της καθαρής προσευχής της καρδιάς. Σκεπτόταν ότι όπως διδάχθηκε την πράξη έτσι έπρεπε να μάθει και τη θεωρία, δηλαδή την ησυχία και τη νοερά προσευχή της θεϊκής λάμψης. Ενώ συλλογιζόταν αυτά, ο ίδιος ο Δεσπότης Θεός φώτισε τους διαλογισμούς του και του αποκάλυψε από ψηλά τι έπρεπε να κάνει στην ησυχία του.

Μέσα από θεϊκή θειότερη όψη του φανερώθηκε ότι ο γέροντας Αρσένιος ο Αγιοφαραγγίτης ήταν ο κατάλληλος δάσκαλος για το έργο. Ο όσιος Αρσένιος ήταν ένας ασκητής της ίδιας περιοχής που είχε λάβει πρόσκληση από τον Θεό και αγαπούσε περισσότερο από τους άλλους την ησυχία της καρδιάς. Παρακινούμενος από το θείο Πνεύμα ο Γρηγόριος έσπευσε γρήγορα στο κελλί του γέροντα Αρσενίου, που βρισκόταν στις ερημικές σπηλιές της περιοχής. Χτύπησε με χαρά την πόρτα και ο γέροντας Αρσένιος τον δέχθηκε αμέσως μέσα με μεγάλη πατρική αγάπη.

Στο εσωτερικό του ταπεινού κελλιού οι δύο άνδρες αντάλλαξαν πνευματικά λόγια, ασπάστηκαν αδελφικά και ανέπεμψαν προσευχή ευχαριστίας στον αληθινό Δεσπότη Χριστό. Ο γέροντας Αρσένιος, ώριμος και κατάλευκος γέροντας με σεμνότητα και διάκριση, κάθησε δίπλα στον επισκέπτη και άρχισε να ομιλεί από κάποια θεία και ιερή βίβλο. Ο λόγος του στράφηκε στη φυλακή του νοός, στην ειλικρινή νήψη και στην καθαρή προσευχή που ανυψώνει την καρδιά στον ουρανό. Δίδαξε ότι ο νους καθαρίζεται μέσω της εργασίας των εντολών του Δεσπότου και έτσι ο άνθρωπος γίνεται ολόκληρος φωτοειδής μπροστά στον Θεό.

Ο Γρηγόριος άκουγε με προσοχή και βαθιά συντριβή ψυχής τα λόγια του γέροντα και κατανοούσε ότι μπροστά του βρίσκεται αληθινός θεωρητικός ασκητής. Όταν ο Αρσένιος σταμάτησε για λίγο, στράφηκε στον επισκέπτη και τον ρώτησε ποια είναι η δική του πνευματική εργασία ως μοναχός. Ο Γρηγόριος άρχισε να διηγείται με ταπείνωση όλη την προηγούμενη πορεία του, την αναχώρησή του από τον κόσμο και την αγάπη του για την ερημική ζωή. Διηγήθηκε τους πολλούς κόπους και πόνους που ευχαρίστως υπέμεινε για το όνομα του Δεσπότου Χριστού στα προηγούμενα χρόνια της ασκητικής του πορείας.

Ο γέροντας Αρσένιος, λαμβάνοντας τον λόγο και κατέχοντας πνευματική δύναμη και ύψος αρετής, χαμογέλασε ελαφρά και απάντησε με σοφία. Είπε στον επισκέπτη ότι όλα όσα διηγήθηκε αναφέρονται από τους θεοφόρους πατέρες ως πράξη μόνο, ποτέ όμως ως θεωρία της θείας γνώσης. Ο μακάριος Γρηγόριος, ακούγοντας τα λόγια αυτά του φωτισμένου γέροντα, έπεσε αμέσως στα πόδια του γέροντα Αρσενίου με δάκρυα μετάνοιας και ικεσίας. Παρακαλούσε θερμά και ικέτευε να διδαχθεί ξανά στο πανάγιο όνομα του Θεού τι είναι η αληθινή προσευχή και η εσωτερική προσήλωση του νοός.

Ο θείος πατήρ Αρσένιος, αληθινός άνθρωπος του Θεού, δέχθηκε ως θεόπεμπτη ευλογία τη δέηση του προσκυνητή και δεν ανέβαλε καθόλου τη διδασκαλία του. Παρευθύς του είπε όλα όσα είχε λάβει από τη χάρη του Δεσπότου και τον δίδαξε χωρίς να παραλείψει το παραμικρό από την εμπειρία του. Δίδαξε όχι μόνο τη μέθοδο της νοεράς προσευχής, αλλά και όσα συμβαίνουν στους αγωνιστές της αρετής εναντίον των βάσκανων δαιμόνων. Μίλησε για τις παγίδες των πονηρών πνευμάτων που χρησιμοποιούν δύστροπους και φθονερούς ανθρώπους ως όργανα στο στάδιο της πνευματικής μάχης.

Ο Γρηγόριος, αφού άκουσε όλα αυτά από τον θεοφόρο γέροντα, σηκώθηκε με χαρά πνευματική και έσπευσε αμέσως στο πλοίο της επιστροφής. Έφτασε στο Άγιον Όρος του Άθωνα και διέδωσε εκεί την υψηλή νηπτική παράδοση που είχε μαθητεύσει στον κρητικό γέροντα Αρσένιο. Έτσι μέσω του οσίου Αρσενίου του Αγιοφαραγγίτη η νοερά προσευχή πέρασε από την Κρήτη στο Όρος και απλώθηκε σε όλα τα Βαλκάνια. Διά πρεσβειών του οσίου πατρός Αρσενίου του Αγιοφαραγγίτου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον τον λαόν σου τον περιούσιον.