Πώς ένας πεπαιδευμένος Αλεξανδρινός διάκονος ανέλαβε τον επιβλητικόν θρόνον της Νέας Ρώμης σε μίαν δύσκολον εποχήν αιρετικών διαμαχών και θεολογικής συγχύσεως; Πώς ο άγιος Ανατόλιος ηγήθηκε καταλυτικώς της Τετάρτης Οικουμενικής Συνόδου διά να καθιερώσει το ορθόδοξον δόγμα περί των δύο φύσεων του Χριστού; Ο άγιος Ανατόλιος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, εγεννήθη στην ξακουστήν Αλεξάνδρειαν της Αιγύπτου κατά το δεύτερον ήμισυ του τετάρτου χριστιανικού αιώνος. Εκείνη η εποχή ήτο ευλογημένη, διότι πολλοί εκπρόσωποι περιφανών βυζαντινών οικογενειών αγωνίζοντο φιλοτίμως να υπηρετήσουν την Εκκλησίαν του Χριστού.

Ωπλίζοντο με τα όπλα της ελληνικής φιλοσοφικής σοφίας διά να αντιμετωπίσουν με γνώσιν τας πνευματικάς προκλήσεις της εποχής. Έχοντας σπουδάσει επιμελώς την φιλοσοφίαν, ο νεαρός Ανατόλιος εχειροτονήθη ευλαβώς διάκονος από τον μεγάλον άγιον Κύριλλον Αλεξανδρείας. Παρευρέθη ως τίμιος εκπρόσωπος της Αλεξανδρινής Εκκλησίας στην Τρίτην Οικουμενικήν Σύνοδον, η οποία συνεκλήθη στην Έφεσον το τετρακόσια τριάκοντα ένα. Σε εκείνην την σύνοδον οι άγιοι Πατέρες κατεδίκασαν με ομοφωνίαν την κακόδοξον αιρετικήν διδασκαλίαν του πλανηθέντος Νεστορίου.

Παρέμεινε ο Ανατόλιος ταπεινώς διάκονος στην Αλεξάνδρειαν και μετά τον θάνατον του πνευματικού πατρός του Κυρίλλου το τετρακόσια σαράντα τέσσερα. Τότε όμως η ένδοξος έδρα της Κωνσταντινουπόλεως ευρίσκετο σε δύσκολον θέσιν λόγω του Διοσκόρου, ο οποίος υπεστήριζε αιρετικάς θέσεις. Ο Διόσκορος υπεστήριζε δηλαδή την κακόδοξον αίρεσιν του Ευτυχούς, η οποία εδίδασκε εσφαλμένως περί της φύσεως του Σωτήρος. Η αιρετική αυτή διδασκαλία έλεγε ψευδώς ότι η θεία φύσις του Χριστού είχε καταβροχθίσει εξ ολοκλήρου και απορροφήσει την ανθρωπίνην φύσιν.

Η ψευδής αυτή διδασκαλία υπέσκαπτε ολοκληρωτικώς τας βάσεις του ορθοδόξου δόγματος περί της σωτηρίας και της απολυτρώσεως του ανθρωπίνου γένους. Διότι όπως διδάσκουν οι Πατέρες, ό,τι δεν προσέλαβε ο Χριστός κατά την ένσαρκον οικονομίαν, αυτό δεν εθεραπεύθη και δεν εσώθη. Εάν ο Χριστός είχε μόνον θείαν φύσιν χωρίς αληθινήν ανθρωπίνην, η σωτηρία του ανθρωπίνου γένους και η ένσαρκος οικονομία θα κατέληγαν σε δοκητισμόν. Το τετρακόσια σαράντα εννέα ο Διόσκορος και οι ομόφρονες οπαδοί του συνεκάλεσαν με τυραννικήν βίαν την λεγομένην ληστρικήν σύνοδον της Εφέσου.

Έλαβαν ασφαλώς και την υποστήριξιν του τότε αυτοκράτορος, ο οποίος είχε παρασυρθεί δυστυχώς από τους πανούργους αιρετικούς σχεδιασμούς. Τότε καθηρέθη παρανόμως ο μέγας υπερασπιστής της ορθοδοξίας, ο άγιος Φλαβιανός, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ο οποίος είχε ομολογήσει την αλήθειαν. Ο άγιος Φλαβιανός εξωρίσθη και απέθανε αμέσως μετά από τα κτυπήματα και τους εξευτελισμούς που υπέφερε ως ομολογητής. Σε αυτήν την κρίσιμον εκκλησιαστικήν περίοδον εξελέγη ο άγιος Ανατόλιος στην επιφανή έδραν της Κωνσταντινουπόλεως ως πατριάρχης Νέας Ρώμης.

Ανέλαβε ζηλωτικά να αποκαταστήσει την καθαρότητα της ορθοδόξου διδασκαλίας στην βασιλεύουσαν και σε ολόκληρον το πατριαρχείον της Κωνσταντινουπόλεως. Το τετρακόσια πενήντα συνεκλήθη επισήμως τοπική σύνοδος στην Κωνσταντινούπολιν, στην οποίαν ο άγιος Ανατόλιος ηγήθηκε με ζήλον και ορθόδοξον φρόνημα. Σε αυτήν την σύνοδον κατεδίκασε επισήμως την αίρεσιν του Ευτυχούς και του οπαδού του Διοσκόρου, αποκαθιστών την ορθόδοξον τάξιν. Ο εξόριστος ομολογητής Φλαβιανός κατετάχθη επισήμως στους αγίους και τα τίμια λείψανά του μετετέθησαν με λαμπρότητα στην βασιλεύουσαν.

Στο επόμενον σωτήριον έτος, το τετρακόσια πενήντα ένα, με ενεργόν συμμετοχήν του πατριάρχου Ανατολίου, συνεκλήθη η Τετάρτη Οικουμενική Σύνοδος στην Χαλκηδόνα. Οι θεοφόροι Πατέρες της Χαλκηδονίου Συνόδου κατοχύρωσαν επισήμως το ορθόδοξον δόγμα περί προσκυνήσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Διεκήρυξαν δηλαδή ότι ο Χριστός είναι τέλειος εν θεότητι και τέλειος εν ανθρωπότητι, αληθής Θεός και αληθής άνθρωπος. Διεκήρυξαν επίσης ότι γνωρίζεται σε δύο φύσεις ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως και αχωρίστως, αποκλείοντας πάσαν αιρετικήν σύγχυσιν.

Μετά από βίον σταθεράς αντιαιρετικής πάλης και πιστής υπερασπίσεως της αληθείας, ο πατριάρχης Ανατόλιος εκοιμήθη ειρηνικώς το τετρακόσια πενήντα οκτώ. Μεταξύ των κανόνων που εθεσπίσθησαν τότε, ο εικοστός όγδοος κανών της Τετάρτης Οικουμενικής όρισε σπουδαία διοικητικά εκκλησιαστικά ζητήματα. Ώρισε δηλαδή ότι η έδρα της Κωνσταντινουπόλεως είναι ίση τιμητικώς προς τον επιβλητικόν θρόνον της παλαιάς Ρώμης. Οι εκκλησίες της Μικράς Ασίας, της Ελλάδος, της περιοχής του Ευξείνου Πόντου και κάθε νέα εκκλησία υπήχθησαν στο πατριαρχείον.

Επιπροσθέτως ο άγιος Ανατόλιος έκανε μεγάλην προσφοράν στον λειτουργικόν θησαυρόν της Ορθοδόξου Εκκλησίας με τα λειτουργικά του ποιήματα. Διά πρεσβειών του αγίου Ανατολίου, πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών των αμαρτωλών δούλων σου εν παντί.