Πώς ένας ταπεινός Έλλην ασκητής από την Πελοπόννησον ανέλαβε την μεγάλην πνευματικήν ευθύνην ολοκλήρου της Ρωσικής Εκκλησίας στους δυσχειμέρους εκείνους χρόνους; Πώς ο άγιος Φώτιος επιτυχέως ενίσχυσε την κανονικήν ενότητα της Ρωσικής Ορθοδοξίας μέσα από πολέμους, αδελφοκτόνους έριδας και τατάρικας επιδρομάς; Ο άγιος Φώτιος, μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ρωσίας, υπήρξε εξ ευγενούς γενεάς Έλλην από την πελοποννησιακήν πόλιν της Μονεμβασίας. Ήδη από νεαρωτάτης ηλικίας του εισήλθε σε ορθόδοξον μοναστήρι και εκάρη μοναχός υπό τον γέροντα Ακάκιον, μεγάλον ασκητήν της εποχής.

Ο γέρων εκείνος Ακάκιος έγινε αργότερον σπουδαίος μητροπολίτης της Μονεμβασίας και προήγαγε πνευματικώς τον φωτεινόν μαθητήν του εξαιρετικά. Το χίλια τετρακόσια οκτώ ο Φώτιος ευρισκόταν στην Κωνσταντινούπολιν μαζί με τον Πατριάρχην διά διάφορα σπουδαία εκκλησιαστικά ζητήματα. Τότε προέκυψε επειγόντως το ζήτημα της αντικαταστάσεως του χηρεύσαντος ρωσικού μητροπολιτικού θρόνου, μετά τον θάνατον του αγίου Κυπριανού. Η εκλογή του Πατριάρχου Ματθαίου του πρώτου έπεσε ομοθύμως πάνω στον Φώτιον, ο οποίος ήτο γνωστός διά την μάθησίν του και την αγιότητα της ζωής του.

Στις πρώτες Σεπτεμβρίου του χιλίου τετρακόσιου ογδόου σωτηρίου έτους ο Φώτιος εχειροτονήθη επισήμως μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ρωσίας. Τον επόμενον χρόνο ο νέος μητροπολίτης έφθασε στις απομακρυσμένες ρωσικές χώρας διά να αναλάβει το βαρύ ποιμαντικόν έργον του. Πέρασε αρχικώς μισόν χρόνον στο Κίεβον, δηλαδή από Σεπτέμβριον του χίλια τετρακόσια εννέα μέχρι Φεβρουάριον του χιλίου τετρακόσιου δεκάτου. Ασχολήθη ταπεινώς με την τακτοποίησιν των εκκλησιαστικών υποθέσεων στις νότιες επαρχίες της Ρωσικής Εκκλησίας, που τότε υπήγοντο διοικητικώς στο πριγκιπάτον της Λιθουανίας.

Ο άγιος αντελήφθη όμως καθαρώς ότι ο μητροπολιτικός θρόνος, ως πνευματικόν κέντρον της εκκλησιαστικής ζωής στην Ρωσίαν, δεν ηδύνατο να παραμείνει στο Κίεβον. Στις χώρας εκείνες τα πάντα έπεφταν ολοένα και περισσότερον υπό την δυσοίωνον εξάρτησιν της καθολικής Πολωνίας και των επιρροών της. Την ημέραν του αγίου Πάσχα του χιλίου τετρακόσιου δεκάτου, ο μητροπολίτης Φώτιος έφθασε επισήμως στην Μόσχαν και εγκαταστάθηκε εκεί. Ακολούθησε έτσι το παράδειγμα των προηγουμένων Ρώσων μητροπολιτών, οι οποίοι μετέφεραν την έδραν τους πρώτα στο Βλαντίμιρ και έπειτα στην Μόσχαν.

Επί είκοσι δύο ολοκλήρους χρόνους ο άγιος Φώτιος εκοπίασε ακαμάτως στην δύσκολον εκκλησιαστικήν διακονίαν αρχιποιμένος της Ρωσικής Εκκλησίας. Σε φοβερές συνθήκες πολέμου, αδελφοκτόνου εμφυλίου διαμάχης και ληστρικών επιδρομών των Τατάρων, εγνώρισε πώς να προαγάγει την Εκκλησίαν. Επρόαξε με υψηλόν φρόνημα την πνευματικήν σημασίαν, αλλά και την υλικήν ευημερίαν και την οικονομικήν ευτυχίαν των ναών της Μόσχας. Οι ευνοϊκές εκκλησιαστικές συνθήκες επέτρεψαν στον άγιον Φώτιον να παρασχεί μεγάλην βοήθειαν στον πτωχότατον Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως.

Ενίσχυσε επίσης σημαντικώς την διεθνή εκκλησιαστικήν θέσιν της Ρωσικής Ορθοδόξου Εκκλησίας και του ορθοδόξου ρωσικού πιστού κράτους. Οι εχθροί της ορθοδόξου πίστεως εδοκίμασαν επανειλημμένως να ανατρέψουν την εκκλησιαστικοπατριωτικήν διακονίαν του αγίου Φωτίου με ποικίλους ύπουλους τρόπους. Την άνοιξιν του χιλίου τετρακοσίου δεκάτου, όταν ο άγιος Φώτιος έφθασε στο Βλαντίμιρ ερχόμενος από την Μόσχαν, υπήρξε σοβαρότατος κίνδυνος. Ο φοβερός Χάνος Εδιγέι είχε ερημώσει το τμήμα εκείνο της ρωσικής γης επί δύο ολοκλήρους χρόνους με τραγικές συνέπειες.

Τότε ανέλαβε νέαν στρατιωτικήν εκστρατείαν με σαφή πρόθεσιν να αιχμαλωτίσει τον ίδιον τον σεπτόν μητροπολίτην Φώτιον της Ρωσίας. Μία τάταρικη μονάδα, με επικεφαλής τον πρίγκιπα Ταλύτσοϊ τον Εξόριστον, εκυρίευσε ξαφνικώς και αστραπιαίως την πόλιν του Βλαντίμιρ. Ο Θεός όμως διεφύλαξε θαυμασίως τον δίκαιον άγιον δούλον του από τα φοβερά μαχαίρια των βαρβαρικών εκείνων στρατευμάτων. Την προηγουμένην εσπέραν ο άγιος, μη υποπτευόμενος τον επερχόμενον κίνδυνον, είχε αναχωρήσει διά την μονήν της Αγίας Λίμνης πέραν της πόλεως.

Όταν οι Τάταροι επεχείρησαν εσπευσμένως καταδίωξιν εναντίον του, ο άγιος εκρύφθη σε μικρόν οικισμόν στην Σένεγκα, περιβαλλόμενον από αδιάβατα έλη. Μη δυνάμενοι να αιχμαλωτίσουν τον σεπτόν μητροπολίτην, οι αρπακτικοί Τάταροι ελεηλάτησαν φοβερώς το Βλαντίμιρ και κυρίως τον περικαλλή ναόν της Κοιμήσεως. Ο Πατρίκιος, ο πιστός θυρωρός του καθεδρικού ναού, υπέφερε φοβερά μαρτύρια και εδέχθη μαρτυρικόν θάνατον από τους ληστρικούς εκείνους Τατάρους. Δεν απεκάλυψε όμως ποτέ που είχαν κρυφθεί τα ιερά αντικείμενα και ο πολύτιμος θησαυρός της εκκλησίας, αξιωθείς αμαράντου στεφάνου.

Διά των άοκνων προσπαθειών του μητροπολίτου Φωτίου αποκαταστάθηκε σταθερώς η κανονική ενότης της Ρωσικής Εκκλησίας μετά από πολλά κοπιαστικά χρόνια. Η ξεχωριστή λιθουανική μητρόπολις, την οποίαν είχε ιδρύσει ο πρίγκιπας Βίτοβτ διά τας νοτίους και δυτικάς επαρχίας, καταργήθηκε ευπρεπώς το χίλια τετρακόσια είκοσι. Στο ίδιο εκείνο σωτήριον έτος ο άγιος επεσκέφθη ποιμαντικώς τας επιστραφείσας επαρχίας και εχαιρέτισε με διδακτικήν εγκύκλιον το ποίμνιον. Ο σοφός και πεπαιδευμένος ποιμήν αφήκε στην Εκκλησίαν πολλάς πολυτίμους διδαχάς και επιστολάς προς τους πιστούς του.

Σπουδαιοτάτη θεολογικά σημασία είχε η σταθερά καταδίκη του της αιρέσεως των Στριγκολνίκι, η οποία είχε εμφανισθεί στο Πσκώφ προ της εποχής του. Με τις σοφές προσπάθειές του η αίρεσις αυτή ετερματίσθη οριστικώς το χίλια τετρακόσια είκοσι επτά εν τη Ρωσική Εκκλησία. Σπουδαία ιστορικά εκκλησιαστικά κείμενα συνέθεσε ο άγιος Φώτιος προς όφελος του ποιμνίου του και προς οικοδομήν της Εκκλησίας. Συνέγραψε την Τάξιν Εκλογής και Χειροτονίας Επισκόπων το χίλια τετρακόσια είκοσι τρία και άλλας πολυτίμους πραγματείας.

Έγραψε επίσης Λόγον περί της σοβαρότητος του ιερατικού αξιώματος και άλλα ευλαβή κείμενα προς οικοδομήν των κληρικών. Στις είκοσι Απριλίου του χιλίου τετρακόσιου τριακοστού, άγγελος Κυρίου ανήγγειλε στον ευλαβή ιεράρχην το πλησιάζον τέλος της επιγείου ζωής του. Ο άγιος εκοιμήθη ειρηνικώς εν Κυρίω την εορτήν της Καταθέσεως της Τιμίας Εσθήτος εν Βλαχέρναις, στις δύο Ιουλίου του χιλίου τετρακόσιου τριακοστού πρώτου. Διά πρεσβειών του αγίου Φωτίου, μητροπολίτου Κιέβου και πάσης Ρωσίας, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών των αμαρτωλών δούλων σου.