Σύμφωνα με την παράδοση της ορθοδόξου Εκκλησίας, η ιερά αυτή εικόνα της Παναγίας αποτελεί ευλαβές αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας του Βλαδιμήρ. Φιλοτεχνήθηκε με βαθιά κατάνυξη το χίλια πεντακόσια εικοσιένα από τον ευσεβή ιερομόναχο Αρσένιο Χιτρός, που εργάστηκε με χάρη και προσευχή στο τιμημένο εκείνο έργο. Μεταξύ του χίλια πεντακόσια εικοσιεννιά και του χίλια πεντακόσια εβδομήντα, οι ευσεβείς έμποροι Βασίλειος και Θεόδωρος μετέφεραν με ευλάβεια τη θαυματουργή εικόνα στη Μονή του Σπηλαίου του Πσκοφ. Εκείνη την εποχή ηγουμένευε ο όσιος Κορνήλιος, που ποίμαινε με αγιότητα και πατρική στοργή την αδελφότητα της φημισμένης μονής.

Από εκείνη την ευλογημένη ημέρα, η εικόνα αποκάλυψε επανειλημμένα το έλεός της και προσέφερε ουράνια βοήθεια στον ευσεβή ορθόδοξο ρωσικό λαό. Πολλοί τυφλοί άνδρες και γυναίκες ανέκτησαν το φως των οφθαλμών τους, καθώς προσεύχονταν με δάκρυα ενώπιον αυτής της σεπτής εικόνας της Θεομήτορος. Η Πάναγνος Δέσποινα δεχόταν τα αιτήματα των πιστών με μητρική στοργή και τους χάριζε σωματικές και ψυχικές παραμυθίες. Έτσι η Παναγία έγινε για την περιοχή του Πσκοφ ακαταίσχυντη μεσίτρια, βεβαία προστάτιδα και ολόθερμη παραμυθία στις δυσκολίες της ζωής τους.

Πιστοί από όλη τη ρωσική γη συνέρρεαν στη μονή του Σπηλαίου, ζητώντας τη βοήθεια της Παναγίας για κάθε λογής ανάγκη. Ο όσιος Κορνήλιος, που ηγουμένευε με αγιότητα, προσευχόταν θερμά ενώπιον της εικόνας υπέρ της σωτηρίας ολοκλήρου του ποιμνίου του. Πάμπολλα είναι τα ένδοξα θαύματα που διασώθηκαν στις παλαιές χρονογραφίες της ιεράς εκείνης φημισμένης μονής του Σπηλαίου του Πσκοφ. Όταν η εικόνα ευρίσκετο στο Πσκοφ, η χήρα Μαρία Τερεντίεβα, που ήταν τυφλή για τρία ολόκληρα χρόνια, θεραπεύτηκε εξαίφνης μετά από ολόθερμη και κατανυκτική προσευχή ενώπιόν της.

Η ίαση συνέβη στον περίφημο ναό της Αγίας Τριάδος, ενώπιον πλήθους πιστών μαρτύρων, που έμειναν εκστατικοί από το θαύμα της Θεοτόκου. Άλλο θαύμα συνέβη όταν ο φτωχός χωρικός Πατάπιος Γρηγορίεβ, που είχε χάσει το φως του εδώ και έξι ολόκληρα έτη, ανέκτησε ξαφνικά την ποθητή του όραση. Την ίδια εκείνη ημέρα ο νεαρός Ιωάννης Σουπίτσιν, από οικογένεια ευγενή, θεραπεύτηκε από την παράλυση του αριστερού του χεριού. Οι μύες του χεριού του ήταν ακινητοποιημένοι για δύο ολόκληρα έτη, χωρίς καμία ιατρική θεραπεία να μπορέσει να τον βοηθήσει.

Ένα παλαιό χρονικό της μονής μαρτυρεί καθαρά πως η Θεοτόκος δεν θεραπεύει μόνο τους ορθοδόξους πιστούς που προσέρχονται με ευλάβεια. Θεραπεύει ακόμη και τους ετεροδόξους ή απίστους, όταν αυτοί προστρέχουν με ζωντανή πίστη στην Πανύμνητη μητέρα του Σωτήρα Χριστού. Η μητρική της φιλανθρωπία ξεπερνά κάθε ανθρώπινο σύνορο και προσφέρεται απλόχερα σε όσους τη ζητούν με ταπείνωση. Η εικόνα έγινε αμέσως κέντρο πανηγυρικής ευλαβείας ολοκλήρου του ορθοδόξου ρωσικού λαού της φωταυγούς εκείνης πνευματικής εποχής.

Ξεχωριστή εκδήλωση της θαυματουργής δυνάμεως της εικόνας έλαβε χώρα στις δύσκολες ημέρες του τσάρου Ιβάν του Τρομερού. Το χίλια πεντακόσια ογδόντα ένα ο πολωνός βασιλιάς Στέφανος Μπατόρι πολιόρκησε την πόλη του Πσκοφ και την ίδια τη μονή του Σπηλαίου με τεράστιο στρατό. Λίγες ημέρες πριν αρχίσει η μεγάλη πολιορκία, η Παναγία εμφανίστηκε στον ευλαβέστατο γέροντα ιερέα Δωρόθεο μέσα σε ουράνια φωτοχυσία. Η Πανάχραντος τον προειδοποίησε για την επερχόμενη συμφορά και του εξήγησε ότι αιτία της δοκιμασίας ήταν οι αμαρτίες του λαού.

Του φανέρωσε επίσης τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν οι κάτοικοι να σωθούν, αν προσεύχονταν με μετάνοια. Ο αρχιεπίσκοπος κάλεσε τότε τον ηγούμενο Τίχωνα της μονής του Σπηλαίου και του παρήγγειλε επίμονα κάτι σπουδαίο. Να μεταφέρει στην πόλη τη θαυματουργή εικόνα της Κοιμήσεως μαζί με την εικόνα της Ελεούσης, ώστε να τελεστούν αγιασμοί και ευχές. Ο στρατός του Μπατόρι αριθμούσε εκατό ολόκληρες χιλιάδες ανδρών και πολιορκούσε επίμονα την πόλη του Πσκοφ.

Μία βολή πυρωμένου κανονιού χτύπησε ευθέως την εικόνα της Παναγίας, χωρίς όμως να της προκαλέσει κανένα απολύτως κακό. Η πολιορκία διήρκεσε πέντε ολόκληρους μήνες, και τριάντα φορές οι Πολωνοί προσπάθησαν να καταλάβουν την πόλη χωρίς ποτέ να πετύχουν τον σκοπό τους. Έτσι η σκέπη της Θεομήτορος αποδείχθηκε για ακόμη μία φορά ισχυρότερη από κάθε στρατιωτική δύναμη και πολιτική απειλή. Στις αρχές του δέκατου εβδόμου αιώνα η μονή δοκιμάστηκε επίσης από επιδρομές Σουηδών, Λιθουανών και Πολωνών εχθρών.

Το χίλια οκτακόσια δώδεκα ο γαλλικός στρατός του Ναπολέοντα απείλησε ολόκληρη την επικράτεια της Ρωσίας με ολοκληρωτική κατάκτηση. Μετά την κατάληψη του Πολότσκ, οι κάτοικοι ζήτησαν να μεταφερθούν από τη μονή οι εικόνες της Ελεούσης και της Κοιμήσεως μέσα στην πόλη του Πσκοφ. Στις επτά Οκτωβρίου, μία θριαμβευτική λιτανεία πέρασε μέσα από την πόλη με τις θαυματουργές εικόνες, και την ίδια εκείνη ημέρα ο ρωσικός στρατός ανακατέλαβε το Πολότσκ. Στη μνήμη αυτού του γεγονότος ανεγέρθη ναός προς τιμή του αρχιστρατήγου Μιχαήλ μεταξύ χίλια οκτακόσια δεκαπέντε και χίλια οκτακόσια εικοσιεπτά.

Η εικόνα της Ελεούσης φυλάσσεται έκτοτε στον ναό αυτό με ευλάβεια, ως αιώνιο μνημόσυνο της θαυματουργής επεμβάσεως. Η ιερά εικόνα ανήκει στον εικονογραφικό τύπο της Ελεούσης, λέξη που ετυμολογείται από το ελληνικό ρήμα ελεώ. Η Παναγία απεικονίζεται να κρατεί τον Χριστό στο δεξί της χέρι, με το θεϊκό μαγουλάκι του ακουμπισμένο τρυφερά στο δικό της. Στις εικόνες αυτές δεν υπάρχει καμία απόσταση μεταξύ της Παρθένου και του υιού της, και η αγάπη τους είναι απέραντη.

Η εικόνα προεικονίζει τη σωτήρια θυσία του Χριστού στον σταυρό ως υπέρτατη έκφραση της θείας αγάπης για τους ανθρώπους.