Ο άγιος Ευσέβιος άπλωσε και τα δύο του χέρια στον απεσταλμένο του αυτοκράτορα, για να του τα κόψει, παρά να παραδώσει το έγγραφο των επισκόπων. Φόρεσε μάλιστα στρατιωτική στολή και περιόδευσε Συρία, Φοινίκη και Παλαιστίνη, για να στηρίξει τους ορθοδόξους στα χρόνια του Ιουλιανού. Ο άγιος ποίμανε την Εκκλησία της πόλεως των Σαμοσάτων, που ανήκε στο πατριαρχείο της Αντιοχείας. Ήταν άνδρας ευσεβής, γεμάτος ζήλο για τον Θεό και ακλόνητος μέσα στη θύελλα της αρειανικής αιρέσεως.

Η Εκκλησία εκείνον τον καιρό σαλευόταν σαν πλοίο μέσα σε τρικυμία και χρειαζόταν στιβαρούς ποιμένες. Μετά τον θάνατο του μεγάλου Κωνσταντίνου, ο γιος του Κωνστάντιος ανέβηκε στον θρόνο της Ανατολής με φανερή κλίση προς τους αρειανούς. Στήριξε τους αιρετικούς με κάθε τρόπο και καταδίωξε σκληρά όσους κρατούσαν την πίστη της Νίκαιας. Οι ορθόδοξοι έζησαν τότε μεγάλο διωγμό και πολλά στενά, και ο Ευσέβιος δοκιμάστηκε μέσα στις πρώτες γραμμές. Η ζωή του έγινε καθρέφτης της ορθοδόξου ομολογίας μέσα στα δύσκολα εκείνα χρόνια της αυτοκρατορικής βίας.

Όταν ο Ευδόξιος Αντιοχείας μετατέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, συνεκλήθη στην Αντιόχεια σύνοδος όλων των Σύρων επισκόπων για την ανάδειξη νέου πατριάρχη. Οι ορθόδοξοι ήταν λίγοι ανάμεσα στους επισκόπους, και πολλοί ακολουθούσαν τον αυτοκράτορα μέσα στην αρειανική κακοδοξία. Ο Ευσέβιος κατείχε από τις πρώτες θέσεις και κατάλαβε καλά τη σημασία της εκλογής για το μέλλον της Εκκλησίας. Γνώριζε προσωπικά τον επίσκοπο Σεβαστείας Μελέτιο και την προσήλωσή του στο σύμβολο της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου.

Πρότεινε λοιπόν τον Μελέτιο σε όλους, και οι αρειανίζοντες δέχθηκαν την πρόταση, επειδή τον θεωρούσαν δικό τους άνθρωπο. Συντάχθηκε κοινός όρος εκλογής, υπογράφηκε από όλους και παραδόθηκε στον άγιο Ευσέβιο για ασφαλή φύλαξη. Έπειτα ζητήθηκε η συγκατάθεση του αυτοκράτορα και ο Μελέτιος οδηγήθηκε στην Αντιόχεια με μεγάλη χαρά του λαού. Ο νέος πατριάρχης άρχισε αμέσως να διδάσκει την ορθή ζωή και την αρετή, για να ετοιμάσει τις καρδιές των ακροατών του.

Ύστερα από καιρό ο λαός ζήτησε να ακούσει καθαρή ομολογία πίστεως από το στόμα του ποιμένα του. Ο Μελέτιος κήρυξε τότε δημοσίως τη συνουσιότητα του Υιού με τον Πατέρα, ευφραίνοντας τους ορθοδόξους και προκαλώντας έκρηξη οργής στους αρειανούς. Οι αρειανοί έδιωξαν τον Μελέτιο από τον θρόνο μέσα σε τριάντα ημέρες από την ενθρόνισή του και τον συκοφάντησαν ως οπαδό του Σαβελλίου. Πέτυχαν τότε διαταγή του αυτοκράτορα και ο πατριάρχης οδηγήθηκε νύχτα στην εξορία, ενώ στη θέση του τοποθετήθηκε ο αρειανός Ευζώιος.

Ο άγιος Ευσέβιος είδε την ταραχή στην Εκκλησία και την αδικία προς τον νέο αρχιεπίσκοπο, και έφυγε σιωπηλά για την πόλη του. Οι αρειανοί θυμήθηκαν τότε ότι ο όρος της εκλογής βρισκόταν στα χέρια του Ευσεβίου με τις δικές τους υπογραφές. Ταράχτηκαν πολύ, επειδή το έγγραφο φανέρωνε ότι μόνοι τους είχαν εκλέξει εκείνον τον οποίο εξόρισαν αμέσως ύστερα. Παρακάλεσαν τον αυτοκράτορα να στείλει απεσταλμένο στα Σαμόσατα και να ζητήσει πίσω το επίμαχο έγγραφο.

Ο απεσταλμένος έφτασε και διαβίβασε την αυτοκρατορική εντολή, αλλά ο άγιος απάντησε με σταθερότητα και παρρησία. Δεν θα παρέδιδε ποτέ τον κοινό όρο των επισκόπων, αν δεν συγκεντρώνονταν πάλι όλοι όσοι του τον είχαν εμπιστευθεί. Ο αυτοκράτορας οργίστηκε και έστειλε νέα διαταγή, με την απειλή ότι θα κοβόταν το δεξί χέρι του επισκόπου αν αρνηθεί. Ο Ευσέβιος άπλωσε αμέσως και τα δύο του χέρια λέγοντας ότι ποτέ δεν θα παραδώσει το έγγραφο που έλεγχε την κακία των αιρετικών.

Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίου ανέβηκε στον θρόνο ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, και η Εκκλησία γνώρισε ακόμη μεγαλύτερη δοκιμασία από εκείνη των αρειανικών χρόνων. Ο νέος αυτοκράτορας αρνήθηκε φανερά τον Χριστό και άρχισε να θυσιάζει δημοσίως στα είδωλα μπροστά σε όλο τον λαό. Στράφηκε με μίσος εναντίον των κληρικών, και πολλές πόλεις έμειναν χωρίς ιερείς και χωρίς επισκόπους από τις διώξεις. Σε εκείνη τη φοβερή ώρα ο άγιος Ευσέβιος έκρυψε την αρχιερατική του ιδιότητα και φόρεσε στρατιωτικά ρούχα για ασφάλεια.

Με αυτή τη μορφή περιόδευσε τη Συρία, τη Φοινίκη και την Παλαιστίνη, στηρίζοντας τους πιστούς στην ορθή πίστη. Όπου έβρισκε ναούς χωρίς κλήρο, χειροτονούσε πρεσβυτέρους, διακόνους και κατώτερους κληρικούς για τις χήρες ενορίες. Έβαζε στους επισκοπικούς θρόνους μόνον άνδρες που απέρριπταν την αίρεση του Αρείου και κρατούσαν την πίστη της Νίκαιας. Με αυτόν τον τρόπο φύλαξε από βέβαιη διάλυση πολλές κοινότητες σε ολόκληρη την ανατολική Συρία και πέρα από αυτήν.

Μετά τον αισχρό θάνατο του Ιουλιανού, ο ευσεβής Ιοβιανός ανέβηκε στον θρόνο και επανέφερε τον άγιο Μελέτιο στην Αντιόχεια με τιμή. Με την παρότρυνση του Ευσεβίου, ο Μελέτιος συγκάλεσε τοπική σύνοδο στην Αντιόχεια με εικοσιεπτά επισκόπους από τις γύρω επαρχίες. Πρώτος μετά τον Μελέτιο καθόταν ο άγιος Ευσέβιος, και μαζί τους ήταν και ο επίσκοπος Λαοδικείας Πελάγιος. Ο Πελάγιος είχε πεισθεί από νέος να νυμφευθεί, αλλά έπεισε τη νύμφη του να φυλάξουν μαζί την παρθενία ως αδελφός με αδελφή.

Είχε λάμψει με πολλές αρετές και τιμήθηκε από τον Θεό και από τους ανθρώπους με το αρχιερατικό αξίωμα. Στη σύνοδο εκείνη επιβεβαιώθηκε η ομολογία της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου και το ομοούσιο του Υιού με τον Πατέρα. Οι αρειανοί υπέγραψαν τότε από φόβο και υποκρισία, επειδή ο αυτοκράτορας τιμούσε ιδιαίτερα τους τρεις στύλους της ορθοδόξου πίστεως. Μετά τον σύντομο θάνατο του Ιοβιανού ανέβηκε στον θρόνο ο Ουάλης, και οι αιρετικοί γύρισαν στην παλιά τους κακοδοξία σαν σκύλοι στα έμετά τους.

Η αρειανή σύζυγος του Ουάλη, η Δομνίκα, τον τράβηξε ολοκληρωτικά στην αίρεση και ξεκίνησαν πάλι σκληρές διώξεις. Ο Μελέτιος εξορίστηκε στην Αρμενία, ο Πελάγιος στην Αραβία και ο Ευσέβιος καταδικάστηκε σε εξορία στη Θράκη μακριά από το ποίμνιό του. Η διαταγή της εξορίας έφτασε στα Σαμόσατα αργά το βράδυ, και ο άγιος δέχθηκε κατ’ ιδίαν τον απεσταλμένο του αυτοκράτορα. Του ζήτησε να σιωπήσει εκείνη τη νύχτα, για να μη μάθει ο λαός το γεγονός και επαναστατήσει με αγανάκτηση.

Φοβόταν μήπως τον σκοτώσουν οι πιστοί και γίνει εκείνος αιτία ανθρώπινου αίματος μέσα στην πόλη του. Έκανε την εσπερινή του προσευχή και ειδοποίησε μυστικά μόνο έναν πιστό υπηρέτη για όσα επρόκειτο να συμβούν. Όταν όλοι κοιμήθηκαν, βγήκε από το αρχιερατικό μέγαρο, μπήκε σε μικρό πλοίο στον Ευφράτη και ταξίδεψε προς τη Ζεύγμα. Οι Σαμοσατείς ξύπνησαν χωρίς ποιμένα και ξέσπασαν σε θρήνους και ερωτήσεις προς όλους τους κατοίκους της πόλεως. Κάποιος είχε δει τον επίσκοπο να μπαίνει στο πλοίο και αμέσως πολλοί πιστοί έτρεξαν πίσω του ώς τη Ζεύγμα.

Έπεσαν στα πόδια του με δάκρυα και ικέτευαν να γυρίσει στον θρόνο του και στο αγαπημένο του ποίμνιο. Ο άγιος τους θύμισε τον λόγο του αποστόλου Παύλου ότι κάθε ψυχή οφείλει να υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες ως καθεστηκυίες υπό του Θεού. Τους δίδαξε να κρατούν την ορθόδοξη πίστη και τα αποστολικά δόγματα, τους ευλόγησε και συνέχισε ταπεινά προς τη Θράκη. Ο Ουάλης εγκατέστησε αρχικά τον αρειανό Ευνόμιο στα Σαμόσατα, αλλά κανείς δεν τον δέχθηκε ούτε πήγε στους ναούς του ποτέ.

Ο Ευνόμιος έφυγε από μόνος του, και ύστερα έστειλαν τον σκληρότερο Λούκιο, που εξόρισε πολλούς κληρικούς της περιοχής. Ανάμεσά τους ήταν ο μακάριος Αντίοχος, ανιψιός του Ευσεβίου, και ο διάκονος Εβόλκιος, που στάλθηκαν σε μακρινούς τόπους. Μετά τον τρομερό θάνατο του Ουάλη ανέβηκε στον θρόνο ο ευσεβής Γρατιανός και απελευθέρωσε όλους τους εξορισμένους ομολογητές. Ο Ευσέβιος επέστρεψε στα Σαμόσατα, μαζί του γύρισαν ο Αντίοχος και ο Εβόλκιος, και η χαρά του λαού ήταν αδιήγητη.

Ο άγιος ανέλαβε αμέσως την ανασυγκρότηση της Εκκλησίας και χειροτόνησε ορθοδόξους επισκόπους για τους χηρεύοντες θρόνους της περιοχής. Χειροτόνησε τον Ακάκιο για τη Βέροια, τον Θεόδοτο για την Ιεράπολη, τον ομώνυμό του Ευσέβιο για τη Χαλκίδα, τον Ισίδωρο για την Κύρο. Στα Δολίχηνα πήγε ο ίδιος με τον νέο επίσκοπο Μαρίνο, για να καθαρίσει την πόλη από την αρειανική κακοδοξία. Καθώς έμπαινε στην πόλη, μια αρειανή γυναίκα του πέταξε κεραμίδι από τη στέγη και του έσπασε το κεφάλι.

Ο άγιος πέθανε από εκείνη την πληγή, αφού πρώτα παρακάλεσε όλους να μην κάνουν κανένα κακό στη γυναίκα που τον χτύπησε. Final delivery — saving to file `06_22_Άγιος_Ευσέβιος_Σαμοσάτων_Ελληνικά_Καθαρά. **File: `06_22_Άγιος_Ευσέβιος_Σαμοσάτων_Ελληνικά_Καθαρά. Ο άγιος Ευσέβιος άπλωσε και τα δύο του χέρια στον απεσταλμένο του αυτοκράτορα, για να του τα κόψει, παρά να παραδώσει το έγγραφο των επισκόπων. Φόρεσε μάλιστα στρατιωτική στολή και περιόδευσε Συρία, Φοινίκη και Παλαιστίνη, για να στηρίξει τους ορθοδόξους στα χρόνια του Ιουλιανού.

Ο άγιος ποίμανε την Εκκλησία της πόλεως των Σαμοσάτων, που ανήκε στο πατριαρχείο της μεγάλης Αντιοχείας. Ήταν άνδρας ευσεβής, γεμάτος ζήλο για τον Θεό και ακλόνητος μέσα στη θύελλα της αρειανικής αιρέσεως. Η Εκκλησία εκείνον τον καιρό σαλευόταν σαν πλοίο μέσα σε τρικυμία και χρειαζόταν στιβαρούς και πιστούς ποιμένες. Μετά τον θάνατο του μεγάλου Κωνσταντίνου, ο γιος του Κωνστάντιος ανέβηκε στον θρόνο της Ανατολής με φανερή κλίση προς τους αρειανούς.

Στήριξε τους αιρετικούς με κάθε τρόπο και καταδίωξε σκληρά όσους κρατούσαν στέρεα την πίστη της Νίκαιας. Οι ορθόδοξοι έζησαν τότε μεγάλο διωγμό και πολλά στενά, και ο Ευσέβιος δοκιμάστηκε μέσα στις πρώτες γραμμές. Η ζωή του έγινε καθρέφτης της ορθοδόξου ομολογίας μέσα στα δύσκολα εκείνα χρόνια της αυτοκρατορικής βίας και των πιέσεων. Όταν ο Ευδόξιος Αντιοχείας μετατέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, συνεκλήθη στην Αντιόχεια σύνοδος όλων των Σύρων επισκόπων για την ανάδειξη νέου πατριάρχη της πόλεως.

Οι ορθόδοξοι ήταν λίγοι ανάμεσα στους επισκόπους, και πολλοί ακολουθούσαν τον αυτοκράτορα μέσα στην αρειανική κακοδοξία της εποχής. Ο Ευσέβιος κατείχε από τις πρώτες θέσεις στη σύνοδο και κατάλαβε καλά τη σημασία της εκλογής για το μέλλον της Εκκλησίας. Γνώριζε προσωπικά τον επίσκοπο Σεβαστείας Μελέτιο και την προσήλωσή του στο σύμβολο της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας. Πρότεινε λοιπόν τον Μελέτιο σε όλους, και οι αρειανίζοντες δέχθηκαν την πρόταση, επειδή τον θεωρούσαν δικό τους άνθρωπο.

Συντάχθηκε κοινός όρος εκλογής, υπογράφηκε από όλους και παραδόθηκε στον άγιο Ευσέβιο για ασφαλή φύλαξη. Έπειτα ζητήθηκε η συγκατάθεση του αυτοκράτορα και ο Μελέτιος οδηγήθηκε στην Αντιόχεια με μεγάλη χαρά του λαού. Ο νέος πατριάρχης άρχισε αμέσως να διδάσκει την ορθή ζωή και την αρετή, για να ετοιμάσει τις καρδιές των πιστών ακροατών του. Ύστερα από καιρό ο λαός ζήτησε να ακούσει καθαρή και ξεκάθαρη ομολογία πίστεως από το στόμα του ποιμένα του.

Ο Μελέτιος κήρυξε τότε δημοσίως τη συνουσιότητα του Υιού με τον Πατέρα, ευφραίνοντας τους ορθοδόξους και προκαλώντας τους αρειανούς. Οι αρειανοί έδιωξαν τον Μελέτιο από τον θρόνο μέσα σε τριάντα ημέρες από την ενθρόνισή του και τον συκοφάντησαν ως οπαδό του Σαβελλίου. Πέτυχαν τότε διαταγή του αυτοκράτορα και ο πατριάρχης οδηγήθηκε νύχτα στην εξορία, ενώ στη θέση του τοποθετήθηκε ο αρειανός Ευζώιος. Ο άγιος Ευσέβιος είδε την ταραχή στην Εκκλησία και την αδικία προς τον νέο αρχιεπίσκοπο, και έφυγε σιωπηλά για την πόλη του.

Οι αρειανοί θυμήθηκαν τότε ότι ο όρος της εκλογής βρισκόταν στα χέρια του Ευσεβίου με τις δικές τους υπογραφές. Ταράχτηκαν πολύ, επειδή το έγγραφο φανέρωνε ότι μόνοι τους είχαν εκλέξει εκείνον τον οποίο εξόρισαν αμέσως ύστερα. Παρακάλεσαν λοιπόν τον αυτοκράτορα να στείλει απεσταλμένο στα Σαμόσατα και να ζητήσει πίσω το επίμαχο έγγραφο. Ο απεσταλμένος έφτασε και διαβίβασε την αυτοκρατορική εντολή, αλλά ο άγιος απάντησε με σταθερότητα και απαράμιλλη παρρησία.

Δεν θα παρέδιδε ποτέ τον κοινό όρο των επισκόπων, αν δεν συγκεντρώνονταν πάλι όλοι όσοι του τον είχαν εμπιστευθεί. Ο αυτοκράτορας οργίστηκε και έστειλε νέα διαταγή, με την απειλή ότι θα κοβόταν το δεξί χέρι του επισκόπου, αν αρνηθεί ξανά. Ο Ευσέβιος άπλωσε αμέσως και τα δύο του χέρια λέγοντας ότι ποτέ δεν θα παραδώσει το έγγραφο που έλεγχε την κακία των αιρετικών. Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίου ανέβηκε στον θρόνο ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, και η Εκκλησία γνώρισε ακόμη μεγαλύτερη δοκιμασία από τα αρειανικά χρόνια.

Ο νέος αυτοκράτορας αρνήθηκε φανερά τον Χριστό και άρχισε να θυσιάζει δημοσίως στα είδωλα μπροστά σε ολόκληρο τον λαό. Στράφηκε με μίσος εναντίον των κληρικών, και πολλές πόλεις έμειναν χωρίς ιερείς και χωρίς επισκόπους από τους διωγμούς εκείνους. Σε εκείνη τη φοβερή ώρα ο άγιος Ευσέβιος έκρυψε την αρχιερατική του ιδιότητα και φόρεσε στρατιωτικά ρούχα για μεγαλύτερη ασφάλεια. Με αυτή τη μορφή περιόδευσε τη Συρία, τη Φοινίκη και την Παλαιστίνη, στηρίζοντας τους πιστούς στην ορθή πίστη του Χριστού.

Όπου έβρισκε ναούς χωρίς κλήρο, χειροτονούσε πρεσβυτέρους, διακόνους και κατώτερους κληρικούς για τις χήρες ενορίες της περιοχής. Έβαζε στους επισκοπικούς θρόνους μόνον άνδρες που απέρριπταν την αίρεση του Αρείου και κρατούσαν την πίστη της Νίκαιας. Με αυτόν τον τρόπο φύλαξε από βέβαιη διάλυση πολλές κοινότητες σε ολόκληρη την ανατολική Συρία και πέρα από αυτήν. Μετά τον αισχρό θάνατο του Ιουλιανού, ο ευσεβής Ιοβιανός ανέβηκε στον θρόνο και επανέφερε τον άγιο Μελέτιο στην Αντιόχεια με τιμή και αγάπη.

Με την παρότρυνση του Ευσεβίου, ο Μελέτιος συγκάλεσε τοπική σύνοδο στην Αντιόχεια με εικοσιεπτά επισκόπους από τις γύρω επαρχίες. Πρώτος μετά τον Μελέτιο καθόταν ο άγιος Ευσέβιος, και μαζί τους ήταν και ο επίσκοπος Λαοδικείας Πελάγιος. Ο Πελάγιος είχε πεισθεί από νέος να νυμφευθεί, αλλά έπεισε τη νύμφη του να φυλάξουν μαζί την παρθενία ως αδελφός με αδελφή. Είχε λάμψει με πολλές αρετές και τιμήθηκε από τον Θεό και από τους ανθρώπους με το αρχιερατικό αξίωμα.

Στη σύνοδο εκείνη επιβεβαιώθηκε η ομολογία της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου και το ομοούσιο του Υιού με τον Πατέρα. Οι αρειανοί υπέγραψαν τότε από φόβο και υποκρισία, επειδή ο αυτοκράτορας τιμούσε ιδιαίτερα τους τρεις στύλους της ορθοδόξου πίστεως. Μετά τον σύντομο θάνατο του Ιοβιανού ανέβηκε στον θρόνο ο Ουάλης, και οι αιρετικοί γύρισαν στην παλιά τους κακοδοξία σαν σκύλοι στους εμετούς τους. Η αρειανή σύζυγος του Ουάλη, η Δομνίκα, τον τράβηξε ολοκληρωτικά στην αίρεση και ξεκίνησαν πάλι σκληροί διωγμοί.

Ο Μελέτιος εξορίστηκε στην Αρμενία, ο Πελάγιος στην Αραβία και ο Ευσέβιος καταδικάστηκε σε εξορία στη μακρινή Θράκη. Έτσι οι τρεις φίλοι ποιμένες χωρίστηκαν, αλλά κρατούσαν την ίδια πίστη και την ίδια καρτερία μέσα στις θλίψεις τους. Η διαταγή της εξορίας έφτασε στα Σαμόσατα αργά το βράδυ, και ο άγιος δέχθηκε κατ’ ιδίαν τον απεσταλμένο του αυτοκράτορα. Του ζήτησε να σιωπήσει εκείνη τη νύχτα, για να μη μάθει ο λαός το γεγονός και επαναστατήσει με αγανάκτηση.

Φοβόταν μήπως τον σκοτώσουν οι πιστοί και γίνει εκείνος αιτία ανθρώπινου αίματος μέσα στην πόλη του. Έκανε την εσπερινή του προσευχή και ειδοποίησε μυστικά μόνο έναν πιστό υπηρέτη για όσα επρόκειτο να συμβούν. Όταν όλοι κοιμήθηκαν, βγήκε από το αρχιερατικό μέγαρο, μπήκε σε μικρό πλοίο στον Ευφράτη και ταξίδεψε προς τη Ζεύγμα. Οι Σαμοσατείς ξύπνησαν χωρίς ποιμένα και ξέσπασαν σε θρήνους και ερωτήσεις προς όλους τους κατοίκους της πόλεως. Κάποιος είχε δει τον επίσκοπο να μπαίνει στο πλοίο και αμέσως πολλοί πιστοί έτρεξαν πίσω του ώς τη Ζεύγμα.

Έπεσαν στα πόδια του με δάκρυα και ικέτευαν να γυρίσει στον θρόνο του και στο αγαπημένο του ποίμνιο. Ο άγιος τους θύμισε τον λόγο του αποστόλου Παύλου ότι κάθε ψυχή οφείλει να υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες ως θεόσδοτες. Τους δίδαξε να κρατούν την ορθόδοξη πίστη και τα αποστολικά δόγματα, τους ευλόγησε και συνέχισε ταπεινά προς τη Θράκη. Ο Ουάλης εγκατέστησε αρχικά τον αρειανό Ευνόμιο στα Σαμόσατα, αλλά κανείς δεν τον δέχθηκε ούτε πήγε στους ναούς του ποτέ.

Ο Ευνόμιος έφυγε από μόνος του, και ύστερα έστειλαν τον σκληρότερο Λούκιο, που εξόρισε πολλούς κληρικούς της περιοχής. Ανάμεσά τους ήταν ο μακάριος Αντίοχος, ανιψιός του Ευσεβίου, και ο διάκονος Εβόλκιος, που στάλθηκαν σε πολύ μακρινούς τόπους. Μετά τον τρομερό θάνατο του Ουάλη ανέβηκε στον θρόνο ο ευσεβής Γρατιανός και απελευθέρωσε όλους τους εξορισμένους ομολογητές της πίστεως. Ο Ευσέβιος επέστρεψε στα Σαμόσατα, μαζί του γύρισαν ο Αντίοχος και ο Εβόλκιος, και η χαρά του λαού ήταν αδιήγητη.

Ο άγιος ανέλαβε αμέσως την ανασυγκρότηση της Εκκλησίας και χειροτόνησε ορθοδόξους επισκόπους για τους χηρεύοντες θρόνους της ευρύτερης περιοχής. Χειροτόνησε τον Ακάκιο για τη Βέροια, τον Θεόδοτο για την Ιεράπολη, τον ομώνυμό του Ευσέβιο για τη Χαλκίδα και τον Ισίδωρο για την Κύρο. Στα Δολίχηνα πήγε ο ίδιος με τον νέο επίσκοπο Μαρίνο, για να καθαρίσει την πόλη από την αρειανική κακοδοξία. Καθώς έμπαινε στην πόλη, μια αρειανή γυναίκα του πέταξε κεραμίδι από τη στέγη και του έσπασε το κεφάλι. Ο άγιος πέθανε από την πληγή εκείνη, αφού παρακάλεσε όλους να μη βλάψουν τη γυναίκα που τον χτύπησε, και τάφηκε με τιμή στα αγαπημένα του Σαμόσατα.