Ο Άγιος Ιερομάρτυς Ευσέβιος υπήρξε επίσκοπος της αρχαίας πόλεως Σαμοσάτων, η οποία ανήκε διοικητικά στο Πατριαρχείο Αντιοχείας. Ήταν άνθρωπος βαθιάς ορθόδοξης πίστεως και ευσέβειας, γεμάτος με φλογερό ζήλο για τη δόξα και τη μαρτυρία του Παναγάθου Θεού. Ο σπουδαίος αυτός ιεράρχης παρέμεινε αμετακίνητος και ακλόνητος στην ορθόδοξη χριστιανική ομολογία της Πίστεως κατά τη φοβερή εποχή των αρειανών διωγμών. Η ισχυροποιούμενη αρειανή αίρεση είχε αρχίσει να φέρνει εκείνη την εποχή φοβερή ζημιά στην Εκκλησία, σαν θύελλα στο πλοίο.

Η σπουδαία ορθόδοξη Εκκλησία του Παναγάθου Θεού κλονιζόταν τότε σαν πλοίο μέσα σε φοβερή τρικυμία της ανοιχτής θαλάσσης. Όταν κοιμήθηκε ο μέγας Άγιος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μέγας, που βασίλευσε από το τριακόσια έξι μέχρι το τριακόσια τριάντα επτά, ανέβηκε ο Κωνστάντιος. Ο γιος του Κωνστάντιος έγινε τότε αυτοκράτορας στην Ανατολή, αλλά ως αρειανός υποστήριξε με ζήλο τους αιρετικούς αρειανούς. Επί της βασιλείας του οι ορθόδοξοι πιστοί χριστιανοί δοκίμασαν φοβερό διωγμό και πιεστική στενοχώρια από τους ασεβείς αρειανούς αιρετικούς.

Από αυτούς τους ίδιους αρειανούς διώκτες, ο Άγιος Ευσέβιος υπέφερε επίσης πολλά μαρτύρια εξαιτίας του φλογερού του ζήλου για την ορθόδοξη Πίστη. Η σπουδαία ορθόδοξη ζηλωτική του στάση έγινε γνωστή σε όλους μετά από ένα ξεχωριστό σπουδαίο εκκλησιαστικό γεγονός της εποχής εκείνης. Όταν ο αρειανός Ευδόξιος, που ήταν Πατριάρχης Αντιοχείας, μετέβη για χρηματικά οφέλη στον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως, ξεκίνησε νέα εκλογή. Στην Αντιόχεια συγκεντρώθηκε μια Σύνοδος όλων των επισκόπων της Συρίας, για να εκλέξουν τον νέο Πατριάρχη της ευλογημένης πόλεως.

Επειδή τότε ανάμεσα στους πιστούς και στους επισκόπους υπήρχαν λίγοι ορθόδοξοι, και αρκετοί ακολουθούσαν τον αρειανό αυτοκράτορα, η εκλογή κρινόταν κρίσιμη. Σε αυτή τη Σύνοδο συμμετείχε με υψηλή θέση και ο σπουδαίος ορθόδοξος επίσκοπος Άγιος Ευσέβιος, που ήταν ένας από τους πρωτεύοντες ιεράρχες. Ο Άγιος Ευσέβιος, γνωρίζοντας καλά την ορθοδοξία του επισκόπου Σεβαστίας Μελετίου, συμβούλευσε να τον εκλέξουν στον πατριαρχικό αντιοχειανό θρόνο. Οι αρειανοί ιεράρχες, μη γνωρίζοντας την ορθόδοξη πίστη του Μελετίου και νομίζοντας ότι θα ακολουθούσε τη δική τους αρειανική γραμμή, συμφώνησαν.

Συνέταξαν δηλαδή ένα κοινό συνοδικό ψήφισμα για τον Μελέτιο και το παρέδωσαν με τις υπογραφές τους στον επίσκοπο Ευσέβιο. Όταν ο αρειανός αυτοκράτορας Κωνστάντιος έδωσε τη σχετική επίσημη συγκατάθεση για την εκλογή, ο νέος Πατριάρχης Μελέτιος μεταφέρθηκε με τιμές στην Αντιόχεια. Στον πατριαρχικό αντιοχειανό θρόνο ο Άγιος Μελέτιος άρχισε αμέσως να διδάσκει τους πιστούς να ζήσουν μια καλή και ενάρετη ορθόδοξη ζωή. Με αυτή τη μέθοδο προσπαθούσε να σιάξει τις στραβές καρδιές των πιστών και να τους προετοιμάσει για το αληθινό ορθόδοξο κήρυγμα.

Όμως οι πιστοί επιθυμούσαν να βεβαιωθούν με ασφάλεια ποια ομολογία πίστεως ακολουθούσε ο νέος ορθόδοξος Πατριάρχης τους και τι πραγματικά πίστευε. Ο Άγιος Μελέτιος εκφώνησε τότε ένα δυνατό κήρυγμα στην εκκλησία, με το οποίο εξήρε με σθένος την ορθόδοξη Πίστη της Νικαίας. Ομολόγησε δηλαδή με παρρησία ότι ο Υιός του Θεού είναι συναΐδιος και ομοούσιος με τον αληθινό Πατέρα, αρνούμενος ολοκληρωτικά την αρειανή αίρεση. Μετά από αυτό το ορθόδοξο κήρυγμα οι αρειανοί ταράχτηκαν φοβερά και οργίστηκαν σφοδρά κατά του Πατριάρχη, ενώ οι ορθόδοξοι χάρηκαν αφάνταστα.

Με μανία οι αρειανοί έδιωξαν τον Πατριάρχη Μελέτιο από την εκκλησία την τριακοστή ημέρα της παρουσίας του στον αντιοχειανό θρόνο. Άρχισαν να τον υβρίζουν και να τον κατηγορούν ψευδώς ότι δήθεν ακολουθεί την παλαιά αίρεση του Σαβελλίου, με αμετάθετη ψευδολογία. Με δική τους πίεση ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος καταδίκασε τον σεβάσμιο Μελέτιο σε εξορία και τον έστειλε νύχτα μακριά από την Αντιόχεια. Στη θέση του ορθόδοξου Πατριάρχη Μελετίου, οι αρειανοί τοποθέτησαν τον αρειανό Ευζώιο, αρνητή της ορθόδοξης διδασκαλίας του Παναγάθου Θεού.

Ο Άγιος Ευσέβιος των Σαμοσάτων αναχώρησε τότε σιωπηλά από την Αντιόχεια και επέστρεψε στην επισκοπή του χωρίς να μιλήσει σε κανέναν. Οι αρειανοί θυμήθηκαν ξαφνικά ότι το συνοδικό ψήφισμα της εκλογής βρισκόταν φυλαγμένο στα χέρια του Αγίου Ευσεβίου. Πανικοβλημένοι από την προοπτική να αποδειχθεί η ασέβειά τους με τις δικές τους υπογραφές, παρακάλεσαν τον αυτοκράτορα να ζητήσει το ψήφισμα. Ο αρειανός αυτοκράτορας Κωνστάντιος αμέσως έστειλε έναν αγγελιοφόρο στον Άγιο Ευσέβιο, ζητώντας του να επιστρέψει το πολύτιμο εκείνο εκκλησιαστικό έγγραφο.

Όμως ο σπουδαίος Άγιος Ευσέβιος απάντησε με ορθόδοξη παρρησία ότι δεν θα παραδώσει την κοινή απόφαση που του εμπιστεύτηκαν οι επίσκοποι. Δήλωσε ξεκάθαρα ότι θα την παραδώσει μόνο όταν συγκεντρωθούν ξανά όλοι όσοι του την εμπιστεύτηκαν με τις υπογραφές τους σε νέα Σύνοδο. Ο εξοργισμένος αυτοκράτορας Κωνστάντιος έστειλε ξανά τον αγγελιοφόρο με γραπτή αυστηρή εντολή, να αποκόψει το δεξί χέρι του Αγίου. Όταν ο αγγελιοφόρος έδειξε στον Άγιο την απειλητική εντολή του αυτοκράτορα, ο σπουδαίος Ευσέβιος άπλωσε αμέσως και τα δύο του χέρια.

Είπε δηλαδή με γενναιότητα στον αγγελιοφόρο να μην κόψει μόνο το δεξί, αλλά και τα δύο του χέρια αν τυχόν επιθυμεί. Πρόσθεσε ότι δεν θα παραδώσει το ψήφισμα, που αποδείκνυε την κακία και την παρανομία των αρειανών της Εκκλησίας. Ο αγγελιοφόρος επέστρεψε άπραγος και ανέφερε στον αυτοκράτορα τα γενναιότατα λόγια του ομολογητή Αγίου επισκόπου Ευσεβίου. Ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος, ακούγοντας αυτή την απάντηση, εντυπωσιάστηκε ξεχωριστά από τη γενναιότητα και τη σταθερότητα του ορθόδοξου ιεράρχη.

Έτσι ο φοβερός Άγιος Ευσέβιος αναδείχθηκε μάρτυρας και ομολογητής της ορθόδοξης Πίστεως ενώπιον του ίδιου του αρειανού αυτοκράτορα της Ρώμης. Πέρασαν λίγα χρόνια και ο ασεβής αυτοκράτορας Κωνστάντιος πέθανε, διαδεχόμενος από τον σκληρό και ασεβή Ιουλιανό τον Παραβάτη. Επί Ιουλιανού η ορθόδοξη Εκκλησία υπέφερε ακόμα μεγαλύτερο κακό από εκείνο που είχε υποστεί επί Κωνσταντίου, λόγω του ασεβούς νέου αυτοκράτορα. Ο νέος αυτοκράτορας απαρνήθηκε δημόσια τον Σωτήρα Χριστό και άρχισε να θυσιάζει επίσημα στα ψεύτικα είδωλα της παλαιάς ειδωλολατρίας.

Έτσι στην αρειανή αίρεση, που τάραζε ολόκληρη την οικουμένη, προστέθηκε νέος βίαιος διωγμός από τους νέους ασεβείς ειδωλολάτρες. Ο φοβερός αυτός διωγμός στράφηκε κυρίως εναντίον του ορθόδοξου ιερατείου, με αποτέλεσμα πολλές εκκλησίες να μείνουν χωρίς ποιμένες και ιερείς. Σε αυτή τη φοβερή εποχή ο Άγιος Ευσέβιος έκρυψε με σύνεση το επισκοπικό αξίωμά του ντυμένος με στρατιωτική ενδυμασία. Με αυτή τη μυστική ενδυμασία περιόδευσε ολόκληρη τη Συρία, τη Φοινίκη και την Παλαιστίνη, ενισχύοντας τους ορθόδοξους πιστούς.

Όπου εύρισκε ορθόδοξη εκκλησία χωρίς υπηρέτες, χειροτονούσε αμέσως ιερείς και διακόνους, αναπληρώνοντας τις άδειες λειτουργικές θέσεις. Παντού επίσης εγκαθιστούσε ως νέους ορθόδοξους επισκόπους εκείνους που απέρριπταν την αρειανή αίρεση και πρέσβευαν την αληθινή ορθόδοξη πίστη. Με το γενναίο αυτό κρυφό ποιμαντικό έργο ο Άγιος Ευσέβιος ενίσχυσε αφάνταστα την ορθόδοξη Εκκλησία στις φοβερές αυτές δύσκολες εποχές. Δείχνει έτσι σε όλους τι ζήλο και τι αληθινή φροντίδα είχε για την Εκκλησία ο μέγας αρχιερέας Ευσέβιος.

Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του Παραβάτη Ιουλιανού, ανέβηκε στον θρόνο ο πιστός αυτοκράτορας Ιοβιανός και επανήλθε στον αντιοχειανό θρόνο ο Μελέτιος. Αλλά μετά τον σύντομο θάνατο του Ιοβιανού, ανέβηκε ο αρειανός αυτοκράτορας Ουαλέντιος, και η ορθόδοξη Εκκλησία υπέστη νέους διωγμούς. Ο Άγιος Μελέτιος εξορίστηκε ξανά στην Αρμενία και ο Άγιος Πελάγιος στην Αραβία, ενώ ο Άγιος Ευσέβιος καταδικάστηκε σε εξορία στη Θράκη. Τη νύχτα της παραλαβής της αυτοκρατορικής εντολής εξορίας, ο Άγιος Ευσέβιος έφυγε κρυφά από τα Σαμόσατα, ώστε να μην ξεσπάσει λαϊκή αναταραχή.

Ο πιστός λαός των Σαμοσάτων, μόλις πληροφορήθηκε την αναχώρηση του ποιμένα του, έσπευσε με δάκρυα και θρήνους να τον φτάσει. Στην πόλη Ζευγμά τον πρόλαβαν με δάκρυα παρακαλώντας τον να επιστρέψει, όμως ο Άγιος αρνήθηκε αναφέροντας τους τον αποστολικό λόγο. Είπε ότι κάθε ψυχή πρέπει να υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες, διότι κάθε εξουσία προέρχεται από τον Θεό κατά την παύλεια διδασκαλία. Έτσι αναχώρησε για την εξορία στη Θράκη ευλογώντας με αγάπη τους ορθόδοξους πιστούς του ποιμνίου του.

Όταν αργότερα ανέβηκε στον θρόνο ο ορθόδοξος αυτοκράτορας Γρατιανός, ο Άγιος Ευσέβιος επέστρεψε ένδοξα στα Σαμόσατα και ανέλαβε ξανά την επισκοπή. Έσπευσε αμέσως να εγκαταστήσει νέους ορθόδοξους επισκόπους σε όλους τους θρόνους της επαρχίας που είχαν καταληφθεί από τους αρειανούς αιρετικούς. Όταν αργότερα ταξίδεψε στη Δολιχίνη για να εγκαταστήσει νέο επίσκοπο, μια αρειανή γυναίκα του πέταξε ένα κεραμίδι. Από την πληγή στο κεφάλι ο Άγιος ασθένησε σοβαρά και κοιμήθηκε εν Κυρίω, ζητώντας να μην τιμωρηθεί η γυναίκα.

Πρεσβείαις του Αγίου Ιερομάρτυρος Ευσεβίου επισκόπου Σαμοσάτων, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τις ψυχές μας, αμήν.