Ο Όσιος Παΐσιος του Χιλανδαρίου αναδείχθηκε σε φωτεινή λυχνία της Ορθοδοξίας στα δύσκολα χρόνια της σκλαβωμένης βουλγαρικής γης. Γεννήθηκε το χίλια επτακόσια είκοσι δύο στο Μπάνσκο μέσα σε μία βαθιά ευσεβή και ορθόδοξη χριστιανική οικογένεια. Ένας από τους αδελφούς του, ο Λαυρέντιος, διακονούσε ως ηγούμενος της σπουδαίας Μονής του Χιλανδαρίου στο Άγιο Όρος. Ένας άλλος αδελφός του γνώριζε τη φιλανθρωπία ως γενναιόδωρος ευεργέτης πολλών ορθοδόξων ναών και μοναστηριών της εποχής εκείνης.

Ο ίδιος ο Παΐσιος έκανε αρχικά την υπακοή του στη Μονή της Ρίλας μέσα στους βουνίσιους τόπους της Βουλγαρίας. Στα χίλια επτακόσια σαράντα πέντε, σε ηλικία είκοσι τριών ετών, μετέβη στον αδελφό του στο Χιλανδάρι του Άθωνος. Εκεί δέχθηκε με ευλάβεια το άγιο μοναχικό σχήμα και ξεκίνησε με ζήλο την πνευματική του ωρίμανση κοντά σε εμπείρους πατέρες. Ο ασκητής μεγάλωνε πνευματικά μέσα στην ιερή αγιορείτικη ατμόσφαιρα του Άθωνος και διέθετε τη ζωή του σε καθημερινή προσευχή.

Μελετούσε σχολαστικά τις θείες Γραφές και τα έργα των αγίων πατέρων, αυξανόμενος έτσι σε γνώση και ταπεινό φρόνημα. Στη συνέχεια κρίθηκε άξιος και χειροτονήθηκε στη βαθμίδα της ιερωσύνης για να υπηρετεί τα μυστήρια της Εκκλησίας μέσα στην αγιορείτικη μονή. Η ευλογία του Άθωνος φωτίζει σταθερά τη μετέπειτα ζωή του ασκητή και τον προετοιμάζει για το μεγάλο πνευματικό έργο της εθνικής αφυπνίσεως. Στα χίλια επτακόσια εξήντα δύο, ο Άγιος Παΐσιος συνέγραψε τη μνημειώδη Ιστορία των Σλαβοβουλγάρων του βιβλίου της εθνικής μνήμης.

Το βιβλίο αυτό αποτέλεσε σημαντική στήριξη για τη χριστιανική πίστη και αφύπνιση της εθνικής συνειδήσεως του υπόδουλου βουλγαρικού λαού. Μέσα στο σκοτάδι της ξένης κατοχής ο όσιος ξανάναψε τη λυχνία της Ορθοδοξίας, που κάποτε είχαν ανάψει οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος. Ο τόπος και ο χρόνος της μακάριας τελευτής του δεν μας είναι ακριβώς γνωστά μέσα από τις γραπτές πηγές. Στις είκοσι έξι Ιουνίου του χίλια εννιακόσια εξήντα δύο, η Ιερά Σύνοδος της Βουλγαρικής Εκκλησίας τον ανακήρυξε επισήμως άγιο.

Στη συνεδρίαση εκείνη προήδρευσε ο Πατριάρχης Κύριλλος μαζί με όλους τους Μητροπολίτες και ιεράρχες της βουλγαρικής Εκκλησίας. Με την πράξη αυτή φανερώθηκε η βαθιά ευγνωμοσύνη της εκκλησιαστικής και εθνικής συνειδήσεως απέναντι στον φωτιστή του ευσεβούς λαού. Όρισαν επίσης οι ιεράρχες να εορτάζεται η μνήμη του στις δεκαεννέα Ιουνίου, την ημέρα που τιμάται και ο Παΐσιος ο Μέγας. Το όνομα του Αγίου Παϊσίου φέρει σήμερα κρατικό πανεπιστήμιο στο Πλόβντιβ και πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα της Βουλγαρίας.

Αυτό μαρτυρεί τη βαθιά τιμή που τρέφει ο πιστός βουλγαρικός λαός προς τον σπουδαίο πνευματικό του φωτιστή. Η Εκκλησία τον τιμά ως αληθινό αναγεννητή του ευσεβούς λαού του και ακούραστο φύλακα της ορθοδόξου παραδόσεως. Ταις αυτού πρεσβείαις, Χριστέ ο Θεός, ελέησον το ποίμνιο και σώσον τις ψυχές των δούλων Σου.