Στα χρόνια του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυρηλιανού, ένας ηλικιωμένος ειδωλολάτρης ιερέας ονόματι Λουκιλλιανός υπηρετούσε για χρόνια τους ψεύτικους θεούς στα ναΐδια κοντά στη Νικομήδεια. Φορούσε λευκή κόμη, είχε σεβάσμια όψη και θεωρούνταν από τους πιο σεβαστούς ιερείς της ειδωλολατρικής θρησκείας στην ευρύτερη περιοχή. Σε προχωρημένη ηλικία όμως πείστηκε με τη χάρη του Χριστού για την απάτη της δαιμονικής λατρείας και την πλάνη της πολυθεΐας. Έφθασε στη γνώση της αλήθειας, πίστεψε στον αληθινό Θεό, τον Κύριο Ιησού Χριστό, και απέρριψε με αηδία τα είδωλα που είχε υπηρετήσει.

Αναγεννήθηκε με το άγιο βάπτισμα και ανανεώθηκαν οι νεανικές του δυνάμεις σαν του αετού, σύμφωνα με τον λόγο του ψαλμωδού. Παραδόθηκε ολόψυχα στην αγάπη του Χριστού και αφοσιώθηκε στη διάδοση της νέας του πίστης ανάμεσα στους πρώην ομόθρησκούς του. Άρχισε να εξηγεί στους ειδωλολάτρες τη ματαιότητα και τον όλεθρο της ασέβειάς τους με σαφή και πειστικό λόγο. Καθοδηγούσε πολλές ψυχές στη σωτηρία και τους έφερνε με τη διδασκαλία του στον Χριστό ως ενεργός ιεραπόστολος.

Για πολλούς συμπολίτες του έγινε ζωντανό παράδειγμα μετάνοιας και επιστροφής στον αληθινό Θεό μέσα από τα έργα του. Έτσι η μεταστροφή του γέροντα ιερέα μαρτυρούσε ότι ο Θεός θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να γνωρίσουν την αλήθεια. Οι ντόπιοι Ιουδαίοι, βλέποντας ότι ο Λουκιλλιανός είχε περάσει από την ειδωλολατρία στη χριστιανική πίστη και ότι πολλοί τον ακολουθούσαν, γεμάτοι φθόνο και μίσος. Άνθρωποι σκληροί και θεοκτόνοι όπως ήταν, τον συκοφάντησαν και τον παρέδωσαν στο δικαστήριο των ασεβών αρχόντων της Νικομήδειας.

Ο δούλος του Χριστού οδηγήθηκε για ανάκριση στον τοπικό άρχοντα Σιλβανό, ο οποίος ασκούσε την εξουσία στην περιοχή. Ο άρχοντας πίεσε με σφοδρότητα τον γέροντα να αρνηθεί τον Χριστό και να επιστρέψει στην προηγούμενη ειδωλολατρική λατρεία του. Όταν εκείνος αρνήθηκε με σθένος να υπακούσει, ο ηγεμόνας θύμωσε υπερβολικά και διέταξε να υποβληθεί σε ποικίλα μαρτύρια. Έσπασαν τα σαγόνια του, τον κτύπησαν αλύπητα με ρόπαλα και τον κρέμασαν με το κεφάλι προς τα κάτω.

Μετά από μακρά και άγρια βασανιστήρια οδηγήθηκε ο άγιος γέροντας στη φυλακή ημιθανής αλλά αμετανόητος στην ομολογία του. Εκεί ο άγιος Λουκιλλιανός βρήκε τέσσερα νέα παλικάρια κρατούμενα για την πίστη του Χριστού, τον Κλαύδιο, τον Υπάτιο, τον Παύλο και τον Διονύσιο. Συνομιλούσε χαρούμενος μαζί τους για τον Χριστό και ενίσχυε τη μαρτυρική τους προθυμία ώστε να μη δειλιάσουν. Τους θύμιζε την αιώνια αμοιβή στους ουρανούς και τους έλεγε να μη φοβηθούν τα πρόσκαιρα μαρτύρια ούτε τον θάνατο.

Όλοι μαζί προσεύχονταν στον Θεό μέρα και νύχτα, παρηγορώντας τον εαυτό τους με την ελπίδα στον Σωτήρα Χριστό. Μετά από αρκετές ημέρες ο άγιος Λουκιλλιανός υποβλήθηκε ξανά σε μαρτύρια μαζί με τους τέσσερις νέους παίδας του Χριστού. Ο ηγεμόνας Σιλβανός τους έβαλε όλους μέσα σε μια κατακόκκινη πύρινη κάμινο για να καούν ως μαζική θυσία. Όμως ο παντοδύναμος Θεός φανέρωσε επάνω τους τη θαυμαστή του ευσπλαχνία, όπως είχε κάνει άλλοτε στους τρεις παίδας στη Βαβυλώνα.

Η φωτιά μετατράπηκε σε ψυχρότητα, η φλόγα έγινε δροσιά, και άφθονη βροχή έπεσε από τον ουρανό δροσίζοντας ολόκληρη την κάμινο. Ο άγιος Λουκιλλιανός και οι τέσσερις νέοι μαθητές του βγήκαν ολοκληρωτικά αβλαβείς από τη φοβερή αυτή φωτιά της οργής των ειδωλολατρών. Οι ειδωλολάτρες τυφλωμένοι από την απιστία και την κακία απέδωσαν αυτό το ένδοξο θαύμα του Θεού όχι στη θεία δύναμη αλλά σε μαγείες των χριστιανών. Τότε ο άδικος δικαστής τους καταδίκασε όλους σε θάνατο και τους έστειλε στο Βυζάντιο για να εκτελεστούν εκεί.

Όταν έφτασαν στο Βυζάντιο, οι τέσσερις άγιοι νέοι Κλαύδιος, Υπάτιος, Παύλος και Διονύσιος αποκεφαλίστηκαν με σπαθί. Ο άγιος Λουκιλλιανός όμως καρφώθηκε σε σταυρό σε ολόκληρο το γερασμένο σώμα του με πολλά αιχμηρά καρφιά. Με τον τρόπο αυτόν παρέδωσε το πνεύμα του στον Θεό, μιμούμενος τα παθήματα του Σταυρωθέντος Κυρίου του. Τον σταύρωσαν στον σταυρό κυρίως οι Ιουδαίοι όπως αναφέρει η τρίτη ωδή του ιερού κανόνα του. Στο μαρτυρικό στέφανο των αγίων προστέθηκε και η αγία παρθένος Παύλη, μια εξαιρετική νεαρή ομολογήτρια της πίστης.

Γεννήθηκε από χριστιανούς γονείς και από τη νεότητά της έτρεφε στην καρδιά της φλογερή αγάπη προς τον Νυμφίο Χριστό. Φύλαγε αυστηρά την παρθενία της για τον αθάνατο Νυμφίο και προσπαθούσε να γίνει άξια του ουράνιου νυμφικού θαλάμου. Όταν έμεινε ορφανή μετά τον θάνατο των γονέων της, χρησιμοποίησε την οικογενειακή της περιουσία για το άγιό της έργο. Επισκεπτόταν τις φυλακές αγοράζοντας με χρυσάφι από τους φύλακες το δικαίωμα της εισόδου σε αυτές για να βοηθά τους κρατουμένους.

Υπηρετούσε τους κρατούμενους δούλους του Χριστού δίνοντάς τους τροφή, ποτό, ρούχα και ιατρικές φροντίδες με στοργή. Ασπαζόταν με δάκρυα τις πληγές τους που είχαν δεχτεί για τον Χριστό, ζητώντας τις προσευχές τους ενώπιον του Κυρίου. Επισκέφτηκε και τον άγιο Λουκιλλιανό στη φυλακή με τους τέσσερις νέους ομολογητές και άκουσε τις διδαχές του. Όταν τους βασάνιζαν δημόσια, ήταν παρούσα στο μαρτύριο και προσευχόταν μυστικά στον Χριστό για να τους ενισχύσει.

Συγκέντρωνε από τη γη το άγιο αίμα τους και το φύλαγε ως ιερό κειμήλιο, και ακολούθησε τους μάρτυρες μέχρι το Βυζάντιο. Σκεπτόταν διαρκώς πώς να προσφέρει την ίδια διακονία στους εξορίστους χριστιανούς και να μιμηθεί τη μαρτυρική τους πορεία προς τον Κύριο. Στο πρόσωπο της οσίας παρθένου Παύλης η Εκκλησία τιμά την έμπρακτη αγάπη που υπηρετεί τα μέλη του Χριστού στις θλίψεις. Η αφοσίωσή της στη φροντίδα των ομολογητών αποδείκνυε ότι η αγνότητα του σώματος συμβαδίζει με τη γενναιοδωρία της καρδιάς.

Όταν αποκεφαλίστηκαν οι τέσσερις άγιοι νέοι, η Παύλη ενταφίασε με ευλάβεια και θρησκευτική φροντίδα τα τίμια λείψανά τους. Μετά την κοίμηση του αγίου Λουκιλλιανού και των αγίων νέων, η Παύλη επέστρεψε στη Νικομήδεια συνεχίζοντας το διακονικό της έργο. Οι ασεβείς εθνικοί έμαθαν ότι ήταν χριστιανή και την έσυραν στο δικαστήριο του ίδιου του ηγεμόνα Σιλβανού. Όταν είδε ότι παρέμενε αμετάθετη στην πίστη της μετά από πολλές κολακείες και απειλές, διέταξε σκληρά μαρτύρια εναντίον της.

Την κτύπησαν για πολλή ώρα ανηλεώς με ραβδιά και βέργες σε ολόκληρο το γυμνωμένο σώμα της παρθένου. Όταν εξασθένησε τελείως από τις πολλές πληγές του σώματος αλλά όχι από το πνεύμα, εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου και τη θεράπευσε με θαυμαστό τρόπο. Επανήλθε στη μάρτυρα η σωματική της υγεία, και αναδείχθηκε ακόμη πιο γενναία και ακατανίκητη στα νέα μαρτύρια. Στη συνέχεια την ξυλοκόπησαν στο στόμα επειδή είχε χαρακτηρίσει τον σκληρό τύραννο με αυστηρά ομολογιακά λόγια.

Τη φυλάκισαν και κατόπιν την έβαλαν σε αναμμένη πύρινη κάμινο, αλλά εκείνη βγήκε αβλαβής με τη δύναμη του Θεού. Τέλος ο τύραννος την καταδίκασε στον αποκεφαλισμό με σπαθί και την έστειλε στο Βυζάντιο, στον τόπο μαρτυρίου του Λουκιλλιανού. Εκεί η μάρτυρα ευχαρίστησε θερμά τον Θεό που την αξίωνε στον στέφανο μαρτυρίου, προσευχήθηκε και πρόσφερε χαρούμενη την παρθενική κεφαλή της στο σπαθί του δημίου. Άγιοι μάρτυρες Λουκιλλιανέ Παύλη Κλαύδιε Υπάτιε Παύλε και Διονύσιε, που αξιωθήκατε με την ομολογία σας τον διπλό στέφανο της παρθενίας και του μαρτυρίου, πρεσβεύετε στον Κύριο για τη σωτηρία των ψυχών μας.