Βενετσιάνοι έμποροι έφτασαν κάποτε στα νότια παράλια της Κρήτης και έκλεψαν από ένα απόμερο σπήλαιο το άφθαρτο σκήνωμα ενός ερημίτη. Χίλια χρόνια αργότερα, ένα κομμάτι του ιερού λειψάνου ξαναγύρισε στον τόπο της άσκησής του, στη Μονή Κουδουμά. Ο Άγιος Κοσμάς θεωρείται ο αρχαιότερος γνωστός ερημίτης άγιος της Κρήτης και κοιμήθηκε το έτος εξακόσια πενήντα οκτώ μετά Χριστόν. Ο βίος του μάς είναι γνωστός από την παλαίτυπη σειρά Άκτα Σανκτόρουμ, αλλά και από άλλες αξιόπιστες εκκλησιαστικές πηγές.

Όπως μαρτυρούν αυτές οι πηγές, ο κρητικός Νότος δεν φημιζόταν τότε τόσο για τον πλούτο όσο για το πλήθος των ασκητών. Πολλοί άνδρες αγωνίζονταν εκεί με πόθο ψυχής και βαθιά πίστη στον Χριστό. Ανάμεσά τους ξεχώρισε ο Άγιος Κοσμάς, που αφιερώθηκε στον Θεό με τέλεια αποταγή και αυστηρή άσκηση. Διάλεξε για κατοικία του ένα σπήλαιο στα νότια παράλια της Μεγαλονήσου, μακριά από κάθε ανθρώπινη συντροφιά. Εκεί έζησε με θεϊκή φλόγα, παλεύοντας με τον εαυτό του και αντιστεκόμενος στο κοσμικό φρόνημα της εποχής.

Οι πνευματικοί του αγώνες έγιναν γρήγορα γνωστοί σε όλη τη γύρω περιοχή της Κρήτης. Στο ίδιο σπήλαιο όπου άθλησε με τόση αυταπάρνηση, ο Άγιος Κοσμάς ενταφιάστηκε με αφάνεια από λίγους πιστούς γείτονες. Οι κάτοικοι της ερήμου εκείνης δημιούργησαν γρήγορα ζωντανή λατρεία προς το πρόσωπό του και τη μνήμη του. Επειδή όμως η πρόσβαση στο σπήλαιο ήταν πολύ δύσκολη και κοπιαστική, μετέφεραν το σκήνωμά του σε γειτονική πόλη. Εκεί το στόλισαν με ξεχωριστή ευλάβεια και του απέδωσαν τιμές μέσα σε λαμπρό τόπο προσκυνήματος.

Για τρία χρόνια και έξι μήνες όμως, όσο το λείψανο βρισκόταν μακριά από τον τόπο της άσκησης, η περιοχή δοκιμάστηκε σκληρά. Έπεσαν ξηρασίες, χάθηκαν τεράστιες σοδειές σιτηρών και ο ουρανός σταμάτησε να δίνει βροχή στη γη. Οι άνθρωποι κατάλαβαν ότι η αιτία ήταν η απομάκρυνση του ερημίτη από τον αγαπημένο του τόπο. Αποφάσισαν λοιπόν να επιστρέψουν το λείψανο πίσω στο σπήλαιο όπου είχε αγιάσει με τους αγώνες του. Αμέσως σταμάτησε η ξηρασία, έπεσε άφθονη βροχή και η διψασμένη γη χόρτασε από νερό.

Στο σπήλαιο αυτό το σώμα του παρέμεινε μέσα σε ταφικό μνημείο, τιμώμενο από όλους με περισσή ευλάβεια και πίστη. Τετρακόσια χρόνια αργότερα, το έτος χίλια πενήντα οκτώ μετά Χριστόν, βενετσιάνοι έμποροι έφτασαν με πλοίο στα νότια παράλια. Πέρασαν τα δύσβατα μονοπάτια που οδηγούσαν στη σπηλιά, έκλεψαν το άφθαρτο σώμα και το μετέφεραν κρυφά στη Βενετία. Το ιερό λείψανο τοποθετήθηκε στο γνωστό νησί του Αγίου Γεωργίου του Μείζονος, μέσα σε μια καλοφτιαγμένη λάρνακα.

Σχετικές πληροφορίες για όλη αυτή τη μεταφορά διασώζονται στο βιβλίο Ντέλε Ινσκριτσιόνι Βενετσιάνε. Γύρω στο έτος δύο χιλιάδες μετά Χριστόν, η Ιερά Μονή της Παναγίας του Κουδουμά ξεκίνησε να ασχολείται συστηματικά με τον Άγιο Κοσμά. Η μονή ανήκει στην Ιερά Μητρόπολη Γορτύνης και Αρκαδίας και θέλησε να τιμήσει με τον καλύτερο τρόπο τη μνήμη του ερημίτη. Οι πατέρες ανακαίνισαν ένα από τα σπήλαια της μονής και αφιέρωσαν εκεί ιερό ναό στο όνομά του.

Κάθε χρόνο, τη δεύτερη Σεπτεμβρίου, η αδελφότητα γιορτάζει με κατάνυξη τη μνήμη του στο συγκεκριμένο σπήλαιο. Σύντομα οι πατέρες ήρθαν, κατά την εκκλησιαστική τάξη, σε επαφή με το ομώνυμο μοναστήρι της Βενετίας. Παρακαλούσαν θερμά να τους δοθεί τεμάχιο από το ιερό λείψανο του αγαπημένου τους ερημίτη. Μετά από πολλές επισκέψεις των πατέρων μαζί με ειδικούς ερευνητές και μετά από μακρά ιστορία συνεννοήσεων, ήρθε η ώρα της εκπλήρωσης. Προηγήθηκαν λεπτομερείς μελέτες και εγκρίσεις από τις αρμόδιες ιταλικές αρχαιολογικές υπηρεσίες της ευρύτερης περιοχής.

Με την άδεια του Ρωμαιοκαθολικού Πατριαρχείου Βενετίας, στις δεκαέξι Οκτωβρίου του δύο χιλιάδες δεκαοκτώ, έγινε η αποσφράγιση. Οι ρωμαιοκαθολικοί μοναχοί της Μονής Αγίου Γεωργίου του Μείζονος παρέδωσαν στους κρητικούς πατέρες ικανό μέρος των ιερών λειψάνων. Δόθηκε επίσης τμήμα από το ύφασμα που κάλυπτε τον Άγιο και τέσσερα μεγάλα κομμάτια από τη ζωγραφική επιφάνεια. Η εικονομαχική λάρνακα του όγδοου αιώνα και οι αρχαίες κλειδαριές της παραδόθηκαν για να φιλοξενηθούν για πάντα στον Κουδουμά.

Η λάρνακα ξανάκλεισε προσεκτικά και σφραγίστηκε με βουλοκέρι κατά την παλαιά παράδοση. Στις δεκαεπτά Οκτωβρίου η αποστολή της μονής αναχώρησε με πλοίο από τη Βενετία προς την Ελλάδα. Τα ιερά λείψανα έφθασαν στη Μητρόπολη Γορτύνης και Αρκαδίας στις είκοσι Οκτωβρίου του ίδιου σωτήριου έτους. Από εκεί μεταφέρθηκαν στο μοναστήρι, όπου έγινε λαμπρή υποδοχή και ακολούθησε ολονύκτια ιερά αγρυπνία με βαθιά πνευματική αγαλλίαση όλων.