Όταν Βενετσιάνοι έμποροι έφθασαν με πλοίο στα νότια άγρια παράλια της Κρήτης το έτος χίλια πενήντα οκτώ, πέρασαν τα δύσβατα μονοπάτια. Έφθασαν με κόπο στο μακρινό σπήλαιο όπου είχε ταφεί ο Άγιος ασκητής το έτος εξακόσια πενήντα οκτώ. Ο αρχαιότερος γνωστός Ερημίτης Άγιος της Κρήτης είναι ο μακάριος Κοσμάς ο Ομολογητής, ο οποίος εκοιμήθη ειρηνικά. Η μνήμη του τιμάται κάθε χρόνο στις δύο ευλογημένες ημέρες του μηνός Σεπτεμβρίου από όλη την Ορθόδοξη Εκκλησία της Κρήτης.
Η αξιόπιστη βιογραφία του είναι γνωστή στους πιστούς από την παλαιότυπη σπουδαία σειρά κειμένων Άκτα Σαγκτόρουμ και άλλες παράλληλες πηγές. Όπως αναφέρει η παραπάνω σπουδαία ιστορική πηγή, ο Κρητικός Νότος εκείνη την εποχή δεν ήταν φημισμένος για τον υλικό πλούτο. Ήταν φημισμένος μάλιστα κυρίως για το σπάνιο πλήθος των ανδρών που ασκούνταν με ζήλο στην ευλογημένη πίστη του Σωτήρος Χριστού. Ο Άγιος Κοσμάς ανήκει στην εξαίρετη κατηγορία των ασκητών που αφιερώθηκαν ολόψυχα στον Θεό με βαθιά σωματική άσκηση.
Ζούσε με αυστηρότατη άσκηση μέσα σε ένα φυσικό σπήλαιο που βρισκόταν στα ερημικά νότια παράλια της μεγαλονήσου Κρήτης. Έγινε γνωστός πλέον για τους σπουδαίους πνευματικούς αγώνες του και τη μέγιστη ασκητική του πολιτεία απέναντι στον φθοροποιό κόσμο. Όπως συνάγεται από τον λεπτομερή του βίο, έζησε με ολοκληρωτική θεϊκή φλόγα και ασκήθηκε με μεγάλο πόθο της ψυχής του. Αντιμαχόταν αμετακίνητος εναντίον του ολέθριου κοσμικού φρονήματος και των πειρασμών του δαίμονα στη ζωή των μοναχών της εποχής εκείνης.
Στο ίδιο σπήλαιο όπου άθλησε πνευματικά αποκτώντας μεγάλες χριστιανικές αρετές, σε αυτό το σπήλαιο και ενταφιάστηκε με αφάνεια. Οι γειτονικοί κάτοικοι της ερημίας μέσα στην οποία ασκήθηκε δημιούργησαν μεγάλη ευλάβεια προς το πρόσωπό του και τα λείψανά του. Επειδή η πρόσβαση στον τόπο του ιερού σπηλαίου του ήταν εξαιρετικά δύσκολη και βραχώδης, μετέφεραν το ιερό σκήνωμά του σε πόλη. Στόλισαν με ιδιαίτερο και επιμελημένο τρόπο τον ιερό αυτό τάφο του Αγίου, ώστε να τον τιμήσουν αξιοπρεπώς.
Παρατήρησαν όμως ότι, όσο χρονικό διάστημα παρέμενε εκεί το σώμα του, για περίπου τρία ολόκληρα χρόνια και έξι μήνες, επικράτησαν εκείνη την εποχή φοβερές ξηρασίες, χάθηκαν τεράστιες σοδιές σιτηρών και σταμάτησε ο ουρανός να δίδει βροχή στα χωράφια. Οι ευσεβείς άνθρωποι αιτιολόγησαν αυτή τη δυσμενή κατάσταση εξαιτίας της μεταφοράς του τιμίου λειψάνου του από τον τόπο της ασκήσεώς του. Έτσι αποφάσισαν να επιστρέψουν με σεβασμό το άγιο λείψανό του στο σπήλαιο της ερημικής ασκήσεώς του στα νότια παράλια.
Τότε σταμάτησε αμέσως η ξηρασία στα κρητικά εδάφη και έπεσε άφθονη βροχή και η διψασμένη γη χόρτασε τέλεια από νερό. Στο σπήλαιο αυτό το ιερό σώμα του Αγίου παρέμεινε μέσα σε σπουδαίο ταφικό μνημείο, τιμώμενο από όλους τους πιστούς. Στο έτος χίλια πενήντα οκτώ μετά Χριστόν, Βενετσιάνοι έμποροι ήρθαν με πλοίο στα νότια άγρια παράλια της Κρήτης. Πέρασαν τα δύσβατα μέρη και τα δαιδαλώδη μονοπάτια που οδηγούσαν στον ιερό τόπο της σπηλιάς του ασκητού.
Με ασέβεια έκλεψαν το άφθαρτο σώμα του και το μετέφεραν με πλοίο μακριά στην ξακουστή Βενετία της δυτικής Ευρώπης. Τοποθετήθηκε με τιμή στο γνωστό Νησί του Αγίου Γεωργίου του Μείζονος, στο μεγάλο μοναστηριακό συγκρότημα της Βενετίας. Σχετικές αξιόπιστες πληροφορίες υπάρχουν λεπτομερώς καταγεγραμμένες στο σπουδαίο ιστορικό βιβλίο Ντελλε Ινσκριτσιόνι Βενετσιάνε των βενετσιάνων ιστορικών αρχειακών συγγραφέων. Το άφθαρτο σκήνωμα του Αγίου Κοσμά παρέμεινε στη Βενετία, στον προαναφερόμενο ναό, μέσα σε μία ξεχωριστή λάρνακα.
Περί το έτος δύο χιλιάδες μετά τη σάρκωση του Σωτήρος, η ευλογημένη Μονή της Παναγίας του Κουδουμά ξεκίνησε με ζήλο να μελετά και να ασχολείται συστηματικά με τον βίο και τα λείψανα του Αγίου Κοσμά του Ερημίτου. Η μονή αυτή ανήκει διοικητικά στην Ιερά Μητρόπολη Γορτύνης και Αρκαδίας, εντός των κανονικών ορίων της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Κρήτης. Σε ένδειξη βαθύτατου σεβασμού προς τον σπουδαίο Άγιο Κοσμά, η μονή ανακαίνισε με κόπο ένα από τα ιερά της σπήλαια.
Αφιέρωσε στον σεβάσμιο Άγιο έναν Ιερό Ναό στο όνομά του και κάθε χρόνο γιορτάζει τη μνήμη του στις δύο Σεπτεμβρίου. Στο διάβα του χρόνου, η Ιερά Μονή Κουδουμά ήρθε κατά την εκκλησιαστική τάξη σε επικοινωνία με το παραπάνω μοναστήρι της Βενετίας. Παρακάλεσε ευλαβικά να της δοθεί ένα μέρος από τα ιερά λείψανα του προστάτη της μοναστικής αυτής αδελφότητος. Έπειτα ακολούθησαν επαναλαμβανόμενες πατερικές επισκέψεις των πατέρων της Ιεράς Μονής Κουδουμά μαζί με ειδικούς ερευνητές μέχρι τη Βενετία.
Μετά από μία μακρά ιστορία αλληλογραφιών και συνεννοήσεων, στην τελευταία επίσκεψη της αντιπροσωπίας του Κουδουμά στη Βενετία, ολοκληρώθηκε η συμφωνία. Προηγήθηκαν εμπεριστατωμένες ιστορικές μελέτες και επίσημες εγκρίσεις από τις ιταλικές αρχαιολογικές υπηρεσίες της Βενετίας και της Ρώμης. Με την επίσημη άδεια του Ρωμαιοκαθολικού Πατριαρχείου Βενετίας, στις δεκαέξι Οκτωβρίου του δύο χιλιάδες δεκαοκτώ, έγινε η τελική αποσφράγιση. Δόθηκε στην Ιερά Μονή Κουδουμά από τους Ρωμαιοκαθολικούς μοναχούς της Μονής του Αγίου Γεωργίου του Μείζονος ικανό μέρος από τα λείψανα.
Δόθηκε επίσης μέρος από το ύφασμα που κάλυπτε για αιώνες το ιερό σώμα του Αγίου ομολογητού. Δόθηκαν επιπλέον τέσσερα μεγάλα τμήματα από τη ζωγραφική επιφάνεια της εικονομαχικής λάρνακας του ογδόου αιώνος μετά Χριστόν. Δόθηκαν τέλος και οι αρχαίες κλειδαριές της λάρνακας, για να φιλοξενηθούν για πάντα στο ευλογημένο μοναστήρι του Κουδουμά της Κρήτης. Η ξύλινη λάρνακα ξανακλείστηκε με προσοχή και σφραγίστηκε εκ νέου με βουλοκέρι σύμφωνα με την αρχαία βυζαντινή τάξη.
Στις δεκαεπτά Οκτωβρίου του ίδιου σπουδαίου έτους, η αποστολή της Ιεράς Μονής Κουδουμά αναχώρησε με πλοίο από τη Βενετία. Τα τίμια ιερά λείψανα έφτασαν στις είκοσι Οκτωβρίου στην Ιερά Μητρόπολη Γορτύνης και Αρκαδίας στην ελληνική νήσο της Κρήτης. Από εκεί κατέφτασαν με ευλάβεια στο μοναστήρι του Κουδουμά, όπου έγινε επίσημη υποδοχή και ακολούθησε ολονύκτιος ιερά αγρυπνία προς τιμήν του. Η Εκκλησία της Κρήτης χαιρετίζει με βαθιά πνευματική αγαλλίαση την έλευση του Αγίου Κοσμά στον τόπο της ασκήσεώς του. Με τις πρεσβείες του Αγίου Κοσμά του Ερημίτη και Ομολογητή της Κρήτης, Κύριε, αξίωσε κι εμάς της επουράνιας σου βασιλείας.