Σε καιρούς πείνας πρόσταξε τους αδελφούς της Λαύρας να τρώνε μόνο ψωμί από βρώμη με νερό, για να μείνει το στάρι και η σίκαλη στους αρρώστους. Όταν οι Πολωνοί απειλούσαν τη Μόσχα, έγραφε φλογερές επιστολές στους πρίγκιπες και στους στρατιώτες, ζητώντας άνδρες και χρήματα για να ελευθερωθεί η πρωτεύουσα. Ο Όσιος γεννήθηκε γύρω στο έτος χίλια πεντακόσια εβδομήντα στην πόλη Ρζεβ, και το κατά κόσμον όνομά του ήταν Δαβίδ Ζομπνινόβσκι. Ως νεαρός δόκιμος μπήκε στη μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Στάριτσα, όπου αργότερα έγινε και ηγούμενος της αδελφότητας.

Στα δύσκολα χρόνια της λεγόμενης Σκοτεινής περιόδου στάθηκε ο πιο πιστός συνεργάτης του Πατριάρχου Μόσχας Ερμογένους. Από το χίλια εξακόσια έντεκα ανέλαβε αρχιμανδρίτης στη μεγάλη Λαύρα της Αγίας Τριάδος και του Οσίου Σεργίου. Εκεί φρόντισε να ιδρυθεί κοντά στο μοναστήρι ξενώνας και νοσοκομείο για τους τραυματίες και τους άστεγους που άφησε πίσω της η πολωνολιθουανική εισβολή. Έτσι ο νέος αρχιμανδρίτης συνδύασε τη μοναχική σιωπή με την έμπρακτη αγάπη προς τον πονεμένο λαό.

Μαζί με τον οικονόμο της Λαύρας, τον μοναχό Αβραάμ Παλίτσιν, έστειλε γράμματα στους κατοίκους του Νίζνι Νόβγκοροντ και άλλων πόλεων της Ρωσίας. Τους παρακαλούσε θερμά να συγκεντρώσουν πολεμιστές και χρήματα, ώστε να απελευθερωθεί η Μόσχα από τους Πολωνούς κατακτητές. Έγραψε επίσης απευθείας στον πρίγκιπα Δημήτριο Ποζάρσκι και στους αξιωματικούς του, ζητώντας να επισπεύσουν την εκστρατεία προς την πρωτεύουσα. Η μοναχική του παιδεία τον βοήθησε να κρατήσει αδιάλειπτο το εσωτερικό του φως μέσα στα φοβερά εκείνα χρόνια της μεγάλης δοκιμασίας.

Με την αδιάκοπη προσευχή έφτασε σε υψηλή πνευματική κατάσταση και αξιώθηκε από τον Θεό το χάρισμα να θαυματουργεί. Έκρυβε όμως με πολλή προσοχή την εσωτερική του ζωή, για να μη βλαφτούν όσοι θα την έβλεπαν επιφανειακά. Έλεγε στους πατέρες πως ο μοναχός δεν πρέπει να αποκαλύπτει στους κοσμικούς όσα γίνονται στο κρυφό κελί της καρδιάς του. Όπως είναι γραμμένο, ό,τι κάνει το δεξί χέρι δεν πρέπει να το γνωρίζει ούτε το αριστερό, ώστε ο διάβολος να μη βρει τόπο.

Έτσι ο Όσιος προχωρούσε σιωπηλά, καλύπτοντας την άσκησή του με ταπείνωση και άκρα διάκριση πνευματική. Το μέτρο της πνευματικής του ωριμότητας φάνηκε όταν οι συνθήκες τον ανάγκασαν να μπει ενεργά μέσα στη ζωή της Εκκλησίας του καιρού του. Μια τέτοια περίσταση υπήρξε η συμμετοχή του στη διόρθωση των λειτουργικών βιβλίων της Ρωσικής Εκκλησίας. Από το έτος χίλια εξακόσια δεκαέξι ηγήθηκε της επιστημονικής εργασίας πάνω στη διόρθωση του Ευχολογίου της Εκκλησίας.

Οι διορθωτές συνέκριναν προσεκτικά τα κείμενα με τα αρχαία σλαβονικά χειρόγραφα και με διάφορες ελληνικές εκδόσεις των ιερών βιβλίων. Στην πορεία της εργασίας βρήκαν σημαντικές αποκλίσεις και σε άλλα βιβλία που είχαν εκδοθεί την περίοδο ανάμεσα σε δύο πατριάρχες. Οι άνθρωποι όμως δεν κατάλαβαν τι έκαναν οι διορθωτές και νόμισαν ότι αλλοιώνουν την παράδοση της Εκκλησίας. Έτσι στη Σύνοδο του έτους χίλια εξακόσια δεκαοκτώ κατηγόρησαν τον Όσιο Διονύσιο και τους συνεργάτες του για αίρεση.

Καθαιρέθηκε από τον ιερατικό του βαθμό, αποκόπηκε από την εκκλησιαστική κοινωνία και κλείστηκε στη μονή της Μεταμορφώσεως, τη λεγόμενη Νοβοσπάσκι. Εκεί οι αντίπαλοί του τον άφηναν χωρίς τροφή, θέλοντας να τον θανατώσουν αργά με την πείνα και τη δίψα. Η επέμβαση του Πατριάρχη Μόσχας Φιλαρέτου και του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφάνους έφερε την απελευθέρωσή του από τη φυλακή το έτος χίλια εξακόσια δεκαεννέα. Τότε ο Όσιος αθωώθηκε ολοκληρωτικά από όλες τις κατηγορίες και αποκαταστάθηκε με τιμή στον αρχιμανδριτικό του βαθμό.

Επιστρέφοντας στη Λαύρα, συνέχισε την αυστηρή τήρηση του μοναστηριακού τυπικού με την ίδια ζέση που είχε και πριν από τη δοκιμασία. Δεν ντρεπόταν να μετέχει στα κοινά διακονήματα της αδελφότητας, εργαζόμενος μαζί με τους πατέρες στις καθημερινές εργασίες της μονής. Έδωσε επίσης τον εαυτό του ολόκληρο στην ανοικοδόμηση της Λαύρας, που είχε υποστεί μεγάλες ζημιές από την πολύχρονη πολιορκία των εχθρών. Ο βίος και η ιερή ακολουθία του Οσίου συντάχθηκαν αργότερα από τον οικονόμο της Λαύρας, τον Συμεών Αζάριν.

Τα κείμενα αυτά τα συμπλήρωσε ο ιερέας Ιωάννης Νασέντκα, που είχε συνεργαστεί στενά μαζί του στη διόρθωση των λειτουργικών βιβλίων. Ο Όσιος Διονύσιος εκοιμήθη ειρηνικά τη δωδέκατη Μαΐου του έτους χίλια εξακόσια τριάντα τρία στην αγαπημένη του μονή. Ενταφιάστηκε με τιμές μέσα στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος και του Οσίου Σεργίου, όπου είχε προσφέρει όλη του τη ζωή.