Από τον τάφο ενός Αθωνίτη ασκητή ανέβλυσε ευώδες μύρο που κατέβαινε από απόκρημνο βράχο μέχρι την ίδια τη θάλασσα. Πλοία προσέγγιζαν τον τόπο για να συλλέξουν το θαυματουργό μύρο και πολλοί ασθενείς θεραπεύονταν από βαριές δοκιμασίες. Πρόκειται για τον όσιο Νείλο τον Νέο και Μυροβλήτη, μια από τις φωτεινότερες αθωνικές μορφές του δέκατου εβδόμου αιώνα. Καταγόταν από τον Άγιο Πέτρο της Κυνουρίας στην ορεινή Πελοπόννησο και έζησε στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα εκείνου.

Από νεαρή ηλικία τον παρέλαβε υπό τη στοργική προστασία του ο θείος του ιερομόναχος Μακάριος, ένας μεγάλος πνευματικός πατέρας της εποχής εκείνης στην Πελοπόννησο. Ο νεαρός Νείλος εκπαιδεύτηκε με θεοσέβεια στην ιερά μονή Μαλεβής, που τιμά την Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου. Στο μοναστήρι της Μαλεβής έλαβε σταδιακά τα πρώτα στάδια της εκκλησιαστικής ιεροσύνης και καλλιέργησε την ασκητική του πορεία. Στη μικρή εκείνη ποιμαντική περίοδο ο νεαρός μοναχός γνώρισε σε βάθος τους πατέρες της ορθόδοξης Εκκλησίας και τις ιερές γραφές της παραδόσεως.

Η μνήμη της εύρεσης του τιμίου λειψάνου του τιμάται κάθε χρόνο στις επτά Μαΐου σε όλο το Άγιον Όρος. Η κανονική του εορτή της οσιακής κοιμήσεώς του πέφτει στις δώδεκα Νοεμβρίου εκάστου έτους με ξεχωριστή ακολουθία. Η αναζήτηση πιο αυστηρού ασκητικού βίου τράβηξε τα βήματα του Νείλου και του γέροντά του προς το Άγιον Όρος. Κατέφυγαν εκεί στο σπήλαιο όπου είχε ασκητέψει αιώνες πριν ο μεγάλος όσιος Πέτρος ο Αθωνίτης. Η μνήμη του οσίου Πέτρου τιμάται κάθε χρόνο στις δώδεκα Ιουνίου από όλη την Ορθόδοξη Εκκλησία.

Στη συνέχεια οι δύο αθωνίτες πατέρες μετακινήθηκαν σε ερημικό τόπο κοντά στη Λαύρα του οσίου Αθανασίου, στις βόρειες αθωνικές ακτές. Έχτισαν μαζί ξύλινο ναό προς τιμήν της Δεσποτικής εορτής της Υπαπαντής του Κυρίου και αφοσιώθηκαν στον ησυχαστικό βίο. Με τα χρόνια ο όσιος Νείλος αναζήτησε ακόμη μεγαλύτερη απομόνωση και κατάκτηση της αδιάλειπτης προσευχής της καρδιάς. Κατέβηκε σε ένα δυσπρόσιτο σπήλαιο που βρισκόταν σε πολύ απόκρημνη χαράδρα πάνω από φυσικό μικρό λιμάνι.

Ήταν ο ίδιος τόπος όπου είχε αράξει αιώνες νωρίτερα το πλοίο που έφερε τον Πέτρο τον Αθωνίτη. Στο εσωτερικό του σπηλαίου ο όσιος Νείλος έχτισε με τα ίδια του τα χέρια ένα μικρό σπηλαιώδες κελί. Πέρασε εκεί όλα τα υπόλοιπα χρόνια του βίου του σε νηστεία αυστηρή και νυχθήμερη προσευχή προς τον Κύριο. Έγινε έτσι ένας από τους αυστηρότερους σπηλαιοαθλητές της αθωνικής ησυχαστικής παραδόσεως μέσα στους πιο σκληρούς όρους. Ο όσιος Νείλος κοιμήθηκε με ειρήνη στο σπήλαιο της ασκήσεώς του στις δώδεκα Νοεμβρίου του χίλια εξακόσια πενήντα ένα.

Λίγο πριν την οσιακή κοίμησή του ζήτησε ρητά από τους μαθητές του να τον θάψουν στο μικρό σπήλαιο κάτω από το κελί του. Παρήγγειλε επίσης με αυστηρότητα στους μαθητές του να μη διαταράξει ποτέ κανείς τον τάφο του ασκητηρίου του. Όπως δεν ζήτησε δόξα στον επίγειο βίο του, έτσι δεν ήθελε ανθρώπινη δόξα ούτε μετά την κοίμησή του. Ο Κύριος όμως τον δόξασε όπως δοξάζει πάντοτε τους αληθινούς δούλους του στους τόπους της ασκήσεως. Από τον τάφο του άρχισε να αναβλύζει συνεχώς ευώδες μύρο μέσα από μικρό άνοιγμα στη βραχώδη επιφάνεια.

Το ευώδες αυτό μύρο κυλούσε αδιάκοπα κατά μήκος του απόκρημνου βράχου μέχρι τα γαλάζια νερά της θάλασσας. Πλοία ολόκληρα έρχονταν σύντομα στον τόπο εκείνο για να συλλέξουν με ευλάβεια το θαυματουργό μύρο. Όσοι το παρελάμβαναν με πίστη θεραπεύονταν από διάφορες βαριές αρρώστιες και ασθένειες της εποχής τους. Έτσι το όνομα του οσίου Νείλου του Μυροβλήτη έγινε γνωστό σε όλη την περιοχή του Αγίου Όρους. Πολλοί προσκυνητές κατέβαιναν με μεγάλη ευλάβεια προς τον τόπο της σκληρής ασκήσεως και του τάφου του οσίου.

Με την πάροδο πολλών ετών, λόγω εδαφικών μεταβολών και φυσικής φθοράς, ο τάφος του οσίου εξαφανίστηκε από τα μάτια των ανθρώπων. Έμεινε άγνωστος για πολλές ολόκληρες δεκαετίες, καθώς η μυροβλυσία του τάφου είχε σταματήσει σιωπηλά νωρίτερα. Δύο μοναχοί κάποτε προσπάθησαν με δική τους πρωτοβουλία να βρουν τα ιερά λείψανα του οσίου Νείλου. Ένας μεγάλος βράχος έπεσε από ψηλά την ώρα που έσκαβαν στο σπήλαιο και έθλασε το πόδι του ενός μοναχού. Ο σύντροφός του έτρεξε αμέσως να φέρει ζώο φόρτωσης για να μεταφέρουν εκεί τον αδελφό που είχε χτυπήσει.

Στη μοναξιά του πόνου του ο αδελφός που είχε χτυπηθεί είδε ξαφνικά μπροστά του τον ίδιο τον όσιο Νείλο. Ο όσιος του είπε αυστηρά ότι δεν έπρεπε να επιχειρήσουν κάτι τόσο τολμηρό χωρίς ρητή ευλογία. Στη συνέχεια άγγιξε με αγάπη το πόδι του που είχε χτυπηθεί και τον θεράπευσε εντελώς από τον πόνο. Ο μοναχός σηκώθηκε με μεγάλη χαρά και επέστρεψε γρήγορα στο κελί του και δόξαζε τον Κύριο. Στον δρόμο συνάντησε τον σύντροφό του με το ζώο και του διηγήθηκε όλο το θαυμαστό γεγονός.

Από εκείνη την ημέρα και έπειτα κανείς δεν τόλμησε ξανά να ενοχλήσει τον τάφο του οσίου Νείλου χωρίς ρητή εντολή. Στα χίλια οκτακόσια δεκαπέντε ένας μοναχός με την προσωνυμία Αιχμάλωτος υπέφερε από δαιμονική πύκνωση και κήλη. Ο όσιος Νείλος του εμφανίστηκε αρκετές φορές και τον θεράπευσε από τα δύο σκληρά πάθη. Στις εμφανίσεις του ο όσιος προφήτευσε επίσης την Ελληνική Επανάσταση του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα. Προείπε ακόμη πολλές δοκιμασίες που θα περνούσε το Άγιον Όρος από τους Τούρκους τα επόμενα χρόνια.

Έδωσε μάλιστα εντολή να ανοιχτεί δρόμος προς το σπήλαιό του για να ανεβαίνουν εκεί οι μοναχοί. Ζήτησε επίσης να γίνεται κανονικά Θεία Λειτουργία στον σπηλαιώδη ναό που είχε ιδρύσει ο ίδιος. Όταν οι αθωνίτες πατέρες έμαθαν τα νέα, αποφάσισαν να χτίσουν νέο ναό προς τιμήν της μνήμης του οσίου. Καθώς έσκαβαν τα θεμέλια του νέου ναού, βρήκαν τον τάφο και τα σεπτά λείψανα του οσίου Νείλου. Από εκεί μέσα ανέβλυσε άφραστη και ουράνια ευωδία στις επτά Μαΐου του χίλια οκτακόσια δεκαπέντε.

Στη συνέχεια οι μοναχοί του τόπου ειδοποίησαν τους πατέρες της μεγάλης Λαύρας για το θαυμαστό εύρημα. Εκείνοι μετέφεραν με τιμές το μεγαλύτερο μέρος των ιερών λειψάνων στην ίδια τη Λαύρα του Άθωνα. Άφησαν όμως ένα ευλογημένο τμήμα της σιαγόνας στο ίδιο το σπήλαιο για προσκύνηση των πιστών. Έτσι ο όσιος Νείλος ο Μυροβλήτης συνεχίζει να ευλογεί τους πιστούς από τους δύο τόπους της αθωνικής παρουσίας του.