Ένας αγράμματος νέος από τα ορεινά του Καρπενησίου έφτασε ως την Κωνσταντινούπολη, για να ομολογήσει με θάρρος τον Χριστό μπροστά στους Τούρκους κατακτητές. Το τίμιο λείψανό του αγοράστηκε αργότερα από έναν Άγγλο πλοίαρχο αντί πεντακοσίων γροσιών και ταξίδεψε με καράβι μέχρι την μακρινή Αγγλία. Ο νέος οσιομάρτυρας Ρωμανός καταγόταν από την περιοχή του Καρπενησίου, και πιθανότατα από το χωριό Ανδράνοβα, που σήμερα ονομάζεται Ασπρόπυργος. Οι γονείς του ήταν άνθρωποι φτωχοί και αγράμματοι, όμως βαθιά ευσεβείς, και ανέθρεψαν το παιδί τους μέσα στον φόβο του Θεού.

Ο ίδιος ο Ρωμανός παρέμεινε αγράμματος, μα η ψυχή του ήταν γεμάτη πόθο για τα ουράνια και αγάπη για τον Χριστό. Κάποια στιγμή ξεκίνησε ως απλός προσκυνητής για τους Αγίους Τόπους, και έφτασε στην ιστορική Μονή του Αγίου Σάββα στην έρημο της Παλαιστίνης. Εκεί άκουσε από τους πατέρες συγκινητικές διηγήσεις για τους νεομάρτυρες της πίστης, που έχυσαν το αίμα τους για τον Χριστό. Αμέσως φλογίστηκε η καρδιά του από τον πόθο του μαρτυρίου, και αποφάσισε πως ήθελε κι εκείνος να ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο της ομολογίας.

Από τους Αγίους Τόπους κατευθύνθηκε αμέσως στη Θεσσαλονίκη, αναζητώντας τόπο όπου θα μπορούσε να ομολογήσει ανοιχτά την πίστη του. Παρουσιάστηκε με θάρρος μπροστά στον τούρκικο κριτή και διακήρυξε τον Ιησού Χριστό ως αληθινό Θεό και σωτήρα όλων των ανθρώπων. Παράλληλα κατηγόρησε ανοιχτά τον Μωάμεθ ως ψεύτη και παραμυθά, χωρίς να φοβηθεί τις συνέπειες της ομολογίας του. Τα βασανιστήρια που ακολούθησαν υπήρξαν φρικτά και απάνθρωπα, όμως ο νεαρός Ρωμανός τα υπέμεινε με υπομονή και πνευματική γενναιότητα.

Ο αρχηγός του τούρκικου στόλου ζήτησε να του επιβληθεί ποινή ισόβιας σκλαβιάς στα κουπιά των πολεμικών πλοίων. Έτσι ο νέος αγωνιστής δοκίμασε για αρκετό καιρό τα σκληρά δεσμά και τη βαριά ζωή των κατάδικων κωπηλατών. Ευσεβείς χριστιανοί όμως συγκινήθηκαν από την περίπτωσή του, και κατάφεραν να τον ελευθερώσουν δίνοντας ένα σημαντικό χρηματικό ποσό. Στη συνέχεια τον έστειλαν με ασφάλεια στο Άγιο Όρος, στην ιερή σκήτη των Καυσοκαλυβίων, για να βρει πνευματική ανάπαυση.

Εκεί τον υποδέχτηκαν με αγάπη οι πατέρες, και τον οδήγησαν κοντά σε έναν φωτισμένο γέροντα της εποχής. Στο Άγιο Όρος ο Ρωμανός παρέμεινε κοντά στον Όσιο Ακάκιο τον Καυσοκαλυβίτη, έναν από τους μεγαλύτερους ασκητές της εποχής του. Με αδιάλειπτη προσευχή, αυστηρή νηστεία και βαθιά υπακοή προετοιμαζόταν μέρα με τη μέρα για το ποθητό μαρτύριο. Σύντομα έγινε μοναχός με την ευλογία του πνευματικού του πατέρα, και η ψυχή του γέμισε από θεϊκή ειρήνη και θάρρος.

Όταν ένιωσε έτοιμος, ξεκίνησε ξανά για τους Αγίους Τόπους, με σκοπό να ομολογήσει εκεί τον Χριστό και να μαρτυρήσει. Φοβήθηκε όμως μήπως οι Τούρκοι, εξοργισμένοι από την ομολογία του, βλάψουν τον Πανάγιο Τάφο και τους χριστιανούς προσκυνητές. Για τον λόγο αυτό άλλαξε σχέδια και κατευθύνθηκε προς τη Βασιλεύουσα, την πολυπαθή Κωνσταντινούπολη των σουλτάνων. Εκεί προκάλεσε ανοιχτά τους Τούρκους με την παρρησία του, και εκείνοι τον συνέλαβαν μέσα σε λίγο χρόνο.

Τον έριξαν σε ένα σκοτεινό ξεροπήγαδο, όπου τον κράτησαν νηστικό και διψασμένο για σαράντα ολόκληρες μέρες. Τελικά ο γενναίος αθλητής της πίστης αποκεφαλίστηκε στις πέντε Ιανουαρίου του χιλιάδες εξακόσια ενενήντα τέσσερα, παίρνοντας τον αμάραντο στέφανο του μαρτυρίου από τον Κύριο. Μετά τον μαρτυρικό θάνατό του, το τίμιο λείψανο του νέου οσιομάρτυρα έγινε αντικείμενο μεγάλου σεβασμού από τους χριστιανούς της Κωνσταντινούπολης. Ένας Άγγλος πλοίαρχος, εντυπωσιασμένος από την ιερότητα του μάρτυρα, κατάφερε να το αποκτήσει αντί πεντακοσίων γροσιών.

Στη συνέχεια το μετέφερε με το καράβι του στην μακρινή Αγγλία, όπου και παραμένει ως πολύτιμος θησαυρός μέχρι σήμερα. Ένα ακόμη ιερό κειμήλιο, το μαντήλι που είχε ποτιστεί από το αίμα του αγίου κατά τον αποκεφαλισμό, σώζεται και φυλάσσεται με ευλάβεια στην ιστορική Μονή Δοχειαρίου του Αγίου Όρους. Η ιερή ακολουθία του αγίου βρίσκεται σε χειρόγραφο της Καλύβης των Ιωασαφαίων στα Καυσοκαλύβια, στον κώδικα εξήντα ένα. Η ακολουθία αυτή τυπώθηκε αργότερα στον Βόλο, το έτος χίλια εννιακόσια τριάντα επτά, και διαδόθηκε στους πιστούς.

Η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του γενναίου αυτού οσιομάρτυρα κάθε χρόνο στις πέντε Ιανουαρίου με ιδιαίτερη λαμπρότητα. Παράλληλα η μνήμη του εορτάζεται και στις δεκαέξι Φεβρουαρίου, σύμφωνα με άλλη παράδοση που σώζεται στις πηγές, ως αιώνια παρακαταθήκη.