Η οσιομάρτυς Αναστασία η Ρωμαία πορεύθηκε στο μαρτύριο μέσα στα αιματηρά χρόνια του διωγμού του Δεκίου και του Βαλεριανού. Καταγόταν από επιφανή και πλούσια οικογένεια της Ρώμης, αλλά έχασε νωρίς και τους δύο γονείς της σε ηλικία μόλις τριών ετών. Την ορφανή κορούλα την παρέλαβε με μητρική στοργή η ηγουμένη Σοφία, σε μικρό γυναικείο μοναστήρι λίγο έξω από την πόλη. Εκεί ανατράφηκε με φόβο Θεού, υπακοή και αγάπη, και μεγαλώνοντας ξεπερνούσε όλες τις άλλες στις άσκηση και στις αρετές.

Όταν έφτασε στα είκοσι χρόνια της, στόλιζε ψυχή και σώμα με ασύγκριτη ομορφιά, ως αληθινή νύμφη του Χριστού. Επιφανείς Ρωμαίοι πολίτες την ζήτησαν επανειλημμένα σε γάμο, εκείνη όμως είχε ταυρίσει την παρθενία της στον αθάνατο Νυμφίο. Όταν ξέσπασε ο σκληρός διωγμός, κάποιοι ειδωλολάτρες την συκοφάντησαν στον στρατηγό Πρόβο για την χριστιανική της πίστη. Ο τύραννος έστειλε αμέσως στρατιώτες οι οποίοι έσπασαν με πελέκεις τις πόρτες του μοναστηριού, σκορπώντας τρόμο στις μοναχές που έφυγαν.

Η Σοφία δεν άφησε την ψυχοκόρη της να φύγει, αλλά την οδήγησε μπροστά στο θυσιαστήριο της εκκλησίας. Με δάκρυα την στήριξε στο επικείμενο μαρτύριο, λέγοντας ότι ήρθε η στιγμή να αποδείξει την αγάπη της προς τον Χριστό. Της θύμισε ότι κάθε πληγή του σώματος θα γίνει στολή της δόξας για τον ουράνιο Βασιλέα. Όταν η Αναστασία στάθηκε μπροστά στον Πρόβο, εκείνος δοκίμασε πρώτα τις κολακείες και τις φιλικές υποσχέσεις. Της τάδε πλούτη, ευγενή σύζυγο και βασιλικές τιμές, αρκεί να αρνηθεί τον Εσταυρωμένο και να θυσιάσει στα είδωλα.

Η αγία αποκρίθηκε δυναμικά ότι γνωρίζει μία μόνον ωραιότητα και νεότητα, εκείνη που χαρίζει ο Χριστός στις πιστές ψυχές. Εξαγριωμένος ο τύραννος διέταξε να την χτυπήσουν στο πρόσωπο και να την γυμνώσουν μπροστά σε όλους για να την ντροπιάσει. Την έδεσαν σε τέσσερις πασσάλους και άναψαν από κάτω φωτιά με θειάφι, ενώ ταυτόχρονα την μαστίγωναν στην πλάτη ανελέητα. Στη συνέχεια την έδεσαν σε τροχό, ο οποίος γυρίζοντας έσπασε τα κόκαλα και ξέσχισε τα νεύρα της.

Με τη μυστική όμως δύναμη του Θεού ο τροχός σταμάτησε, και η μάρτυς βρέθηκε ολόκληρη και υγιής. Ο Πρόβος, αντί να συνετιστεί, την κρέμασε ψηλά και διέταξε να ξεσχίσουν με σιδερένια νύχια τα πλευρά της. Έπειτα της έκοψε τους μαστούς, ξερίζωσε τα νύχια και τα δόντια, και τέλος της απέκοψε γλώσσα, χέρια και πόδια. Διψασμένη η αγία ζήτησε λίγο νερό, και ένας χριστιανός ονόματι Κύριλλος της έδωσε να πιει με αγάπη, αλλά ο τύραννος τον αποκεφάλισε επί τόπου για την ευλογημένη πράξη της φιλανθρωπίας του.

Τέλος έβγαλε την Αναστασία έξω από την πόλη και την αποκεφάλισε, χαρίζοντάς της τον αμαράντινο στέφανο. Άγγελος φανέρωσε στη γερόντισσα Σοφία τον τόπο όπου κείτονταν τα ιερά λείψανα, και δύο χριστιανοί την βοήθησαν να τα ενταφιάσει με τιμή. Ταις πρεσβείαις της οσιομάρτυρος Αναστασίας της Ρωμαίας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.