Στις πλαγιές του ορεινού Τροόδους κρύβεται μία από τις πιο θαυματουργές εικόνες της Παναγίας, ολόκληρης της Ορθόδοξης Κύπρου. Η Παναγία η Μαχαιριώτισσα είναι μια θαυματουργή ιερή εικόνα που βρίσκεται στη Μονή του Μαχαιρά, στη μέση της κατάφυτης κυπριακής γης. Το ίδιο το όνομα της Μονής συνδέεται ιστορικά και πνευματικά με την ιστορία και τη θαυμαστή εύρεση της σεβάσμιας εικόνας. Σύμφωνα με την ευλαβική παράδοση, η ιερή εικόνα είναι μία από τις εβδομήντα εικόνες της Θεοτόκου που αγιογράφησε ο ίδιος ο Απόστολος Λουκάς.

Στους πρώτους αιώνες βρισκόταν τοποθετημένη πάνω από την Αγία Σορό, στο μοναδικό μαρτυρικό σκεύος των ιερών της Παναγίας. Η Αγία Σορός φύλασσε την τιμία εσθήτα και την αγία ζώνη της Θεοτόκου, μέσα στον φημισμένο ναό των Βλαχερνών της Κωνσταντινούπολης. Η αρχαία επιγραφή Αγιοσορίτισσα πάνω στην ίδια εικόνα ενισχύει αυτή την παράδοση και επιβεβαιώνει τη βυζαντινή προέλευση της σεβάσμιας εικόνας. Αργότερα η ονομασία της μεταλλάχθηκε σε Μαχαιριώτισσα, εξαιτίας του μαχαιριού που σχετίζεται με τη θαυμαστή εύρεσή της μέσα στο όρος.

Στα χρόνια της σκληρής Εικονομαχίας ένας ευλαβής ασκητής έφερε κρυφά την εικόνα από την Κωνσταντινούπολη προς τα ασφαλή βουνά της Κύπρου. Εκεί εγκαταστάθηκε σε μία σπηλιά στην ίδια τοποθεσία όπου βρίσκεται σήμερα η ιερά και πανσέβαστη μονή του Μαχαιρά. Μετά την οσιακή κοίμηση του πρώτου ασκητού, η σπηλιά κλείστηκε από πυκνούς βάτους και η σεβάσμια εικόνα ξεχάστηκε για πολλά χρόνια. Μέχρι τον δωδέκατο αιώνα όλη η περιοχή έμενε άγνωστη, ώσπου η Θεοτόκος επενέβη με θαυμαστό τρόπο στους οσίους ασκητές της εποχής.

Στους ασκητές Νεόφυτο και Ιγνάτιο η Παναγία έδωσε από τα ουράνια ένα ευλογημένο μαχαίρι, για να κόψουν τους βάτους και να ανακαλύψουν την ιερή εικόνα. Όταν ο όσιος Νεόφυτος μετέστη στις ουράνιες σκηνές, στον γέροντα Ιγνάτιο προσήλθε ένας άλλος ηλικιωμένος μοναχός, ο όσιος Προκόπιος. Όταν η αδελφότητα έγινε πολυπληθής, οι δύο αυτοί πατέρες αποφάσισαν από κοινού να ανεγείρουν κοινόβιο μοναστήρι κατά το πρότυπο των μεγάλων αρχαίων μονών. Η Ιερά, Βασιλική και Σταυροπηγιακή Μονή της Παναγίας του Μαχαιρά βρίσκεται στο ανατολικό άκρο της ορεινής σειράς του Τροόδους, κοντά στην κορυφή Κιόνια.

Είναι κτισμένη σε υψόμετρο οκτακοσίων εβδομήντα μέτρων, σε μία όμορφη κατάφυτη βουνοπλαγιά γεμάτη πεύκα που καταλήγει στον χείμαρρο Πεδιαίο. Ονομάζεται βασιλική επειδή κτίσθηκε με βασιλική βοήθεια και χορηγία της Αυτοκρατορίας, και σταυροπηγιακή λόγω της εκκλησιαστικής αυτοδιοικήσεώς της. Η Σύναξη της Παναγίας της Μαχαιριώτισσας τιμάται κάθε χρόνο στις δέκα οκτώ Οκτωβρίου μαζί με τη μνήμη του Αγίου Λουκά. Η σεβάσμια εικόνα φυλάσσεται μέχρι σήμερα μέσα στο Καθολικό της Μονής, ως πολύτιμος θησαυρός όλης της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Πρεσβείαις της Παναγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου της Μαχαιριωτίσσης, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός μας, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.