Στα τρομερά χρόνια της βασιλείας του αυτοκράτορα Νέρωνα, όταν η φωτιά του πρώτου μεγάλου διωγμού καταβρόχθιζε τους χριστιανούς της Ρώμης, αναδεικνύονταν μάρτυρες με σπάνια ευγένεια ψυχής. Ο Άγιος Ναζάριος γεννήθηκε στη Ρώμη μέσα σε ένα σπίτι θρησκευτικά διχασμένο, καθώς ο πατέρας του Αφρικανός ήταν Εβραίος, ενώ η μητέρα του Περπετούα είχε ασπαστεί τη χριστιανική πίστη. Η Περπετούα είχε βαπτιστεί από τα ίδια τα ευλογημένα χέρια του αποστόλου Πέτρου και ανέθρεψε τον γιο της με τις αρχές του ευαγγελίου.

Όταν ο Ναζάριος έφτασε σε ηλικία κρίσης, σκέφτηκε επί μακρόν ποιαν πίστη να ακολουθήσει, την πατρική ή την μητρική. Τελικά αποφάσισε να μιμηθεί τη μητέρα του και βαπτίστηκε από τον επίσκοπο Λίνο, διάδοχο του αποστολικού θρόνου της Ρώμης. Όταν έφθασε σε ώριμη ηλικία, αναδείχθηκε τέλειος και στις χριστιανικές αρετές, υπηρετώντας τον Κύριο με αδιάκοπο ζήλο και αγάπη. Δεν φρόντιζε μόνο για τη δική του σωτηρία, αλλά αγωνιζόταν να φέρει στον Χριστό και πολλούς άπιστους συμπολίτες του.

Σε ηλικία είκοσι ετών διαμοίρασε όλα τα κληρονομικά υπάρχοντά του στους φτωχούς και άρχισε ιεραποστολικές περιοδείες στις πόλεις της Ιταλίας. Έφερε στην αληθινή πίστη πολλούς ειδωλολάτρες και τους βάπτισε, ανοίγοντας τον δρόμο της σωτηρίας σε ολόκληρες οικογένειες και κοινότητες. Δέκα χρόνια αργότερα, καθώς ο Ναζάριος κήρυττε στα Μεδιόλανα, την σημερινή πόλη του Μιλάνου, συνάντησε δύο ξεχωριστούς ομολογητές του Χριστού. Ήταν τα δίδυμα αδέλφια Γερβάσιος και Προτάσιος, παιδιά των πλούσιων Ρωμαίων ευγενών Βιταλίου και Βαλερίας, οι οποίοι είχαν μαρτυρήσει για τον Χριστό.

Όταν τα δύο αδέλφια έλαβαν την πλούσια κληρονομιά τους, μοίρασαν αμέσως τα χρήματα στους φτωχούς και απελευθέρωσαν όλους τους δούλους τους. Έκλεισαν τον εαυτό τους σε ένα ταπεινό κελί και αφιερώθηκαν ολοκληρωτικά στην προσευχή, στη νηστεία και στη μελέτη των ιερών γραφών. Δέκα χρόνια έζησαν αυτή την ασκητική ζωή ώσπου ο ηγεμόνας Ανουλίνος τους συνέλαβε ως χριστιανούς και τους φυλάκισε στα Μεδιόλανα. Ο Ναζάριος επισκεπτόταν συχνά τη φυλακή για να ενισχύσει τους κρατούμενους χριστιανούς, και αγάπησε βαθιά τα δύο αδέλφια από την πρώτη στιγμή.

Έβλεπε καθαρά ότι ήταν γεμάτοι από θεϊκή αγάπη και φλογερή επιθυμία να θυσιάσουν τη ζωή τους για τον Χριστό. Τους αγάπησε τόσο, ώστε δεν ήθελε πλέον να αποχωριστεί από κοντά τους και προτιμούσε να μαρτυρήσει μαζί τους. Όταν ο ηγεμόνας πληροφορήθηκε τη δράση του Ναζαρίου, διέταξε να συλληφθεί και τον υπέβαλε σε δημόσια ανάκριση μπροστά στο πλήθος. Παρά τους ξυλοδαρμούς και τα βασανιστήρια, ο Άγιος δεν αρνήθηκε την πίστη του και τελικά οδηγήθηκε σε εξορία από την πόλη.

Καθώς εκδιωκόταν από τα Μεδιόλανα, ο μακάριος Ναζάριος χαιρόταν που αξιώθηκε να λάβει πληγές για τον Χριστό, θυμούμενος τους ευαγγελικούς μακαρισμούς για τους διωκόμενους. Στενοχωριόταν ωστόσο που αποχωρίστηκε από τους αγαπημένους του Γερβάσιο και Προτάσιο, με τους οποίους ποθούσε να μαρτυρήσει μαζί. Σε όνειρο εμφανίστηκε τότε η μακαρία μητέρα του Περπετούα και του φανέρωσε τη θεϊκή εντολή να μεταβεί στη Γαλατία για να κηρύξει εκεί το ευαγγέλιο.

Υπακούοντας αμέσως, ο Άγιος ξεκίνησε για την μακρινή χώρα και φώτισε με το κήρυγμά του πολλούς που κάθονταν στο σκότος της ειδωλολατρίας. Όταν έφτασε στην πόλη Κιμιέζ της Γαλατίας, πλησίασε μια ευσεβής γυναίκα και του εμπιστεύθηκε το μικρό τρίχρονο αγόρι της, για να το ακολουθήσει στο ιεραποστολικό του έργο. Ο Ναζάριος βάπτισε το παιδί με το όνομα Κέλσιος και το ανέθρεψε ο ίδιος με στοργή πατρική και πνευματική φροντίδα. Ο μικρός Κέλσιος μεγάλωσε φοβερά γρήγορα σε σοφία και χάρη, καταχωνιάζοντας στην καρδιά του τα θεόπνευστα λόγια του δασκάλου του.

Σε λίγα χρόνια έγινε αληθινός συνεργός του δασκάλου του, κηρύττοντας μαζί του τον Χριστό σε πολλές πόλεις και χωριά της Γαλατίας. Όταν ο τοπικός ηγεμόνας Δινόβιος έμαθε για τη δράση τους, τους συνέλαβε και τους φυλάκισε μετά από βασανιστήρια. Σώθηκαν όμως χάρη στη μεσολάβηση της συζύγου του ηγεμόνα, η οποία είχε δει τρομερό όραμα γι αυτούς και επέμενε στη μέριμνά της. Συνέχισαν την αποστολή τους στις πόλεις και έφτασαν στην Τρεβή, όπου κήρυξαν τον Χριστό και κατέρριψαν τα ξόανα των ειδωλολατρών.

Συνελήφθησαν και πάλι από τους εθνικούς και οδηγήθηκαν με αυτοκρατορική διαταγή στη Ρώμη μπροστά στον ίδιο τον αυτοκράτορα Νέρωνα. Εκεί ανακρίθηκαν σκληρά και ρίχτηκαν στη θάλασσα για να πνιγούν, αλλά περπάτησαν επάνω στα κύματα σαν να ήταν στεγνή γη. Οι στρατιώτες που εκτελούσαν τη διαταγή έμειναν εμβρόντητοι από το θαύμα και πίστεψαν στον Χριστό, ζητώντας οι ίδιοι το βάπτισμα. Ο Ναζάριος τους βάπτισε με ποτάμι, αλλά μέσα από αυτό το ίδιο νερό της θάλασσας, και εκείνοι εγκατέλειψαν την υπηρεσία του αυτοκράτορα.

Συνέχισαν λοιπόν την αποστολή τους και επέστρεψαν στα Μεδιόλανα, όπου βρήκαν τους Γερβάσιο και Προτάσιο ακόμη ζωντανούς στη φυλακή. Όταν ο Ναζάριος ξεκίνησε πάλι το κήρυγμα στα Μεδιόλανα, ο ηγεμόνας Ανουλίνος τον αναγνώρισε και διέταξε νέα σύλληψη. Μετά από νέους ξυλοδαρμούς, ο Άγιος και ο μαθητής του Κέλσιος ρίχτηκαν στην ίδια φυλακή με τους Γερβάσιο και Προτάσιο. Ο Ναζάριος χάρηκε ιδιαίτερα που αξιώθηκε επιτέλους να μοιραστεί τη φυλακή και το επικείμενο μαρτύριο με τους πολυαγαπημένους του φίλους.

Έτσι οι τέσσερις ομολογητές βρέθηκαν επιτέλους ενωμένοι μέσα στο ίδιο κελί, έτοιμοι να μαρτυρήσουν από κοινού για τον Νυμφίο τους Χριστό. Ο ηγεμόνας Ανουλίνος ειδοποίησε με γραπτή αναφορά τον αυτοκράτορα Νέρωνα για τη σύλληψη του Ναζαρίου, και εκείνος εξοργίστηκε σφοδρά μαθαίνοντας ότι ο Άγιος ζούσε ακόμη. Έδωσε αμέσως διαταγή να εκτελεστεί ο Ναζάριος, και ο Ανουλίνος έβγαλε τον Άγιο μαζί με τον μαθητή του Κέλσιο από τη φυλακή. Τους αποκεφάλισε με το ξίφος, και τα δύο σώματα κρύφτηκαν από έναν ευσεβή χριστιανό σε μια κρυφή τοποθεσία του προαστίου.

Όταν ο χριστιανός εκείνος μετέφερε τα τίμια λείψανα στο σπίτι του, η παράλυτη κόρη του σηκώθηκε υγιής από το κρεβάτι της. Όλη η οικογένεια δόξασε τον Θεό και έθαψε με ευλάβεια τα ιερά σώματα στον κήπο του σπιτιού τους. Λίγο αργότερα έφθασε στην πόλη ο στρατηγός Αστάσιος, ο οποίος ετοιμαζόταν να ξεκινήσει εκστρατεία εναντίον των Μοραβών. Οι ειδωλολάτρες ιερείς τον προέτρεψαν να εξοντώσει τους εναπομείναντες κρατούμενους Γερβάσιο και Προτάσιο, για να εξευμενίσουν τους θεούς τους πριν την εκστρατεία.

Ο Αστάσιος έβγαλε τα δύο αδέλφια από τη φυλακή και διέταξε να θυσιάσουν στα είδωλα, αλλά εκείνα αρνήθηκαν με ηρωική παρρησία. Ο Γερβάσιος υπέστη φοβερό θάνατο από χτυπήματα μολυβένιων ράβδων, ενώ ο αδελφός του Προτάσιος αποκεφαλίστηκε με ξίφος για την πίστη του. Ο χριστιανός Φίλιππος πήρε νύχτα τα ιερά σώματα και τα έθαψε στο μαρμάρινο μνημείο του σπιτιού του, αναμένοντας τη φανέρωσή τους. Τα ιερά λείψανα και των τεσσάρων μαρτύρων παρέμειναν κρυμμένα κάτω από τη γη για πολλούς αιώνες, και κανείς δεν γνώριζε την ακριβή τοποθεσία τους.

Ο μέγας άγιος Αμβρόσιος, επίσκοπος Μεδιολάνων, αξιώθηκε τελικά να βρει τα τίμια λείψανα μέσα από θαυμαστή αποκάλυψη του ίδιου του Κυρίου. Κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορα Θεοδοσίου του Μεγάλου, ο άγιος Αμβρόσιος ανακάλυψε πρώτα τα λείψανα των Γερβασίου και Προτασίου σε εξαιρετικά συγκινητική στιγμή. Είδε σε νυχτερινό όραμα τρεις φωτεινούς άνδρες, ο ένας από τους οποίους έμοιαζε καταπληκτικά με τον απόστολο Παύλο και του φανέρωσε την κρυμμένη τοποθεσία των μαρτύρων.

Με τη βοήθεια συνεπισκόπων ο Αμβρόσιος έσκαψε ο ίδιος το μνήμα και βρήκε τα λείψανα να ευωδιάζουν σαν να είχαν μόλις θαφτεί. Δίπλα στις κεφαλές τους υπήρχε ένα μικρό βιβλίο που έγραφε ολόκληρη την ιστορία του βίου, του μαρτυρίου και της ταφής τους. Αργότερα, κατά τη βασιλεία των αυτοκρατόρων Αρκαδίου και Ονωρίου, ο άγιος Αμβρόσιος ανακάλυψε και τα λείψανα του Ναζαρίου και του Κελσίου. Όταν ανοίχθηκε ο τάφος του Ναζαρίου, βρέθηκε νωπό αίμα και η μορφή του Αγίου διατηρημένη ακέραιη μαζί με το πρόσωπό του.

Τα ιερά λείψανα μεταφέρθηκαν με μεγάλη επισημότητα στον καθεδρικό ναό των Μεδιολάνων, όπου από τότε επιτελούν αδιάκοπα θεραπείες και θαύματα. Άγιοι μάρτυρες Ναζάριε, Γερβάσιε, Προτάσιε και Κέλσιε, πρεσβεύετε στον Κύριο για όλους εμάς που τιμούμε την κοινή ιερή σας μνήμη, αμήν.