Ένας στρατιωτικός αρχηγός του Πόντου, που ποτέ δεν λύγισε μπροστά στους εχθρούς, αιχμαλωτίστηκε από τους Σελτζούκους και κρίθηκε ανάξιος της ζωής, επειδή αρνήθηκε να αρνηθεί τον Χριστό. Ο μάρτυρας του Πόντου άφησε το λείψανό του στη Θεοδοσιούπολη και την κάρα του ως πολύτιμη παρακαταθήκη στην Τραπεζούντα. Ο Άγιος Θεόδωρος ο Μεγαλομάρτυρας ο Γαβράς γεννήθηκε τον δέκατο αιώνα στην κωμόπολη Άρτα της Χαλδίας του Πόντου. Καταγόταν από ευσεβείς και ένδοξους γονείς και μεγάλωσε μέσα σε περιβάλλον βαθιάς πίστης και ηθικής ανατροφής.

Η Χαλδία ήταν ένα από τα τρία θέματα του Πόντου με πρωτεύουσα την Τραπεζούντα και μεγάλο στρατιωτικό βάρος. Ο Θεόδωρος αναδείχθηκε γρήγορα στρατιωτικός αρχηγός και κυβερνήτης της Τραπεζούντας, με μεγάλη φήμη στα όπλα και στη διοίκηση. Έζησε ως υπερασπιστής της Ορθόδοξης πίστης και ως προστάτης των πτωχών και των αδυνάτων του λαού του. Η ζωή του υπήρξε ασταμάτητη μάχη απέναντι στους Σελτζούκους Τούρκους, που πίεζαν διαρκώς τα ποντιακά εδάφη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.

Σε μία τέτοια συμπλοκή ο Θεόδωρος συνελήφθη αιχμάλωτος από τους πολυάριθμους εχθρούς και μεταφέρθηκε στη Θεοδοσιούπολη, τη σημερινή Ερζερούμ. Εκεί τον πίεσαν ποικιλοτρόπως, για να αρνηθεί τον Χριστό και να ασπαστεί τη θρησκεία των κατακτητών. Ο ευσεβής στρατηγός παρέμεινε ακλόνητος στην ομολογία του και μαρτύρησε με φρικτά και μεγάλα βασανιστήρια στις δύο Οκτωβρίου του χίλια ενενήντα οκτώ. Η μνήμη του μάρτυρα δεν χάθηκε με τον θάνατό του, αλλά ρίζωσε βαθιά στη συνείδηση του ποντιακού λαού της Τραπεζούντας.

Ο ανιψιός του Κωνσταντίνος Γαβράς, που υπηρέτησε ως στρατηγός του θέματος Χαλδίας από το χίλια εκατόν δεκαοκτώ μέχρι το χίλια εκατόν σαράντα τρία, ίδρυσε ναό προς τιμήν του. Ο ναός χτίστηκε ανατολικά της Τραπεζούντας, στη συνοικία του Αγίου Βασιλείου και κοντά στον ναό της Αγίας Άννας. Ύστερα από την ανέγερσή του ο Κωνσταντίνος Γαβράς μετέφερε εκεί με τιμητική πομπή την κάρα του μεγαλομάρτυρα θείου του. Η λατρεία του Αγίου διαδόθηκε σταδιακά στον δέκατο τρίτο και δέκατο τέταρτο αιώνα στην ευρύτερη περιοχή του Πόντου.

Σε χρυσόβουλο του Αλεξίου του Τρίτου Μεγάλου Κομνηνού της Τραπεζούντας, που εκδόθηκε το χίλια τριακόσια εξήντα τέσσερα, γίνεται λόγος για μοναστήρι αφιερωμένο στον Άγιο Θεόδωρο Γαβρά. Από το αρχικό κτίσμα του Κωνσταντίνου Γαβρά σώθηκε περίπου ως τις αρχές του εικοστού αιώνα ο γυναικωνίτης, δηλαδή το βόρειο τμήμα του ναού. Μετά την κατάληψη της περιοχής από τους Οθωμανούς, το μοναστήρι παρέμεινε ορθόδοξο, όμως με τον χρόνο ερειπώθηκε και τέλος μετατράπηκε σε κοιμητήριο.

Έξω από την Τραπεζούντα, στην περιοχή Κουνακαλίν της Άνω Ματζούκας, έχει εντοπιστεί μικρό εξωκλήσι αφιερωμένο επίσης στον Άγιο Θεόδωρο Γαβρά. Η αφιέρωση αυτή φανερώνει τη θέση που κατείχε ο μάρτυρας στη θρησκευτική παράδοση όλης της ποντιακής γης. Ταις πρεσβείαις του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Θεοδώρου του Γαβρά, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.