Σε μια καταπράσινη τοποθεσία λίγο έξω από τον Άγιο Θωμά Ηρακλείου, δίπλα στον σιωπηλό ποταμό Αξεδιανό, βρίσκεται το γραφικό ξωκκλήσι της Παναγίας Καρδιώτισσας. Στις άκρες του περιβόλου της εκκλησίας τον χειμώνα σχηματίζονται μικροί καταρράκτες, που κάνουν το τοπίο εξαιρετικά γοητευτικό και πραγματικά μοναδικό. Δίπλα στον ναό σώζεται ένας αναστηλωμένος νερόμυλος σε άριστη κατάσταση και η ενετική καμάρα που διέσχιζε άλλοτε τον ποταμό. Στα νερά του Αξεδιανού υπάρχουν ακόμη τα κατάλοιπα περισσότερων από δεκαπέντε νερόμυλων, μάρτυρες μιας ζωντανής αγροτικής παραδόσεως.

Το εκκλησάκι κτίστηκε τον δέκατο τρίτο αιώνα, στη θέση παλαιότερου ναού του εβδόμου αιώνα, που πιθανώς βρισκόταν σε χώρο αρχαίου ιερού. Το χίλια εννιακόσια δώδεκα η Παναγία έγινε προσκύνημα παγκρήτιας εμβέλειας, καθώς μετά από όραμα μιας ευλαβούς γυναίκας αποκαλύφθηκε σε ανασκαφές μια θαυματουργή εικόνα του αγίου Γεωργίου. Λόγω της μεγάλης συρροής πιστών δημιουργήθηκε γρήγορα η ανάγκη για ξενώνα, ο οποίος διατηρείται στον χώρο μέχρι τις μέρες μας.

Στην περίοδο μεταξύ χίλια εννιακόσια τριάντα πέντε και χίλια εννιακόσια εξήντα δύο στον χώρο ζούσαν μοναχές, οι οποίες φρόντιζαν με προσοχή το προσκύνημα και διατηρούσαν ζωντανή τη λειτουργική ζωή του ναού. Η Παναγία η Καρδιώτισσα γιορτάζει στις οκτώ Σεπτεμβρίου, ημέρα του Γενεσίου της Θεοτόκου, όπως άλλωστε και όλες οι ομώνυμες εικόνες της ορθόδοξης ανατολικής παραδόσεως. Κατά τη γερμανική κατοχή ο ξενώνας φιλοξένησε λαϊκούς από την ευρύτερη περιοχή του νομού Ηρακλείου, που έβρισκαν εκεί καταφύγιο.

Ένας από αυτούς, ο Μαστρογιάννης, έκτισε ως αντάλλαγμα το καμπαναριό της εκκλησίας, αφήνοντας πίσω του ζωντανή μνήμη ευγνωμοσύνης. Το προσκύνημα ξεχάστηκε για κάποιο διάστημα, όμως ανάμεσα στο χίλια εννιακόσια ενενήντα δύο και το χίλια εννιακόσια ενενήντα τέσσερα εκτεταμένες εργασίες αναστήλωσης επανέφεραν την παλιά λάμψη του χώρου. Σήμερα όλο το προσκυνηματικό σύνολο έχει διαμορφωθεί με μεγάλο ζήλο από τους τοπικούς φορείς και αποτελεί ιδανικό προορισμό.

Έχουν τοποθετηθεί παγκάκια κάτω από ένα γιγάντιο δρυ ηλικίας εξακοσίων ετών, ενώ παραδίπλα υπάρχει χώρος με παγώνια. Ο παλιός ξενώνας φιλοξενεί παράλληλα το εργαστήριο των γυναικών του Αγίου Θωμά, που ασχολούνται με την παραδοσιακή υφαντική. Στην Παναγία, όπως και σε όλες τις εκκλησίες του Αγίου Θωμά, λαμβάνει χώρα το πανάρχαιο έθιμο του ζωσίματος. Σύμφωνα με αυτό το έθιμο, οι γυναίκες του χωριού κάθε δύο ή τρία χρόνια πλέκουν πολύ μακριά σκοινιά τα οποία εμβαπτίζουν επτά φορές μέσα σε μελισσοκέρι.

Κατόπιν τα τοποθετούν περιμετρικά της εκκλησίας ζώνοντάς την, σχηματίζοντας έναν προστατευτικό κύκλο που διώχνει κάθε κακό. Το έθιμο έχει ρίζες στην αρχαία Ελλάδα, όταν ζώναν τα σπίτια των οικισμών για να τα προστατεύσουν. Η μνήμη του τόπου είναι βαθιά σημαδεμένη από τη θυσία και τα θαύματα της Παναγίας Καρδιώτισσας. Γύρω στο χίλια επτακόσια οι Οθωμανοί με αρχηγό έναν Κρητικό γενίτσαρο από το γειτονικό Αξέντι εισέβαλαν στη μονή και βεβήλωσαν τις εικόνες.

Έκοψαν όλα τα καρποφόρα δέντρα και πέταξαν την Αγία Τράπεζα στον ποταμό, αφού πρώτα είχαν σφάξει τις μοναχές του γειτονικού μοναστηριού του Αγίου Αντωνίου. Η παράδοση αναφέρει ότι οι Τούρκοι βασάνισαν φρικτά μια μοναχή και έκοψαν το στήθος της, πετώντας το πάνω σε ένα βράχο. Η μάρτυρας εκείνη τους είπε πως μέχρι να σβήσει το αίμα από τον βράχο εκείνοι θα έχουν φύγει από την Κρήτη. Ο θρύλος λέει ότι το χίλια εννιακόσια δώδεκα έσβησε πραγματικά το αίμα από τον βράχο, σύμφωνα με την προφητεία της μάρτυρος.

Έπειτα από χρόνια ερημώσεως, μια γυναίκα ονόματι Κυριακή Αναπολιτάκη είδε σε όνειρο μαυροφορούσα κυρία που της υπέδειξε τη θέση μιας θαμμένης εικόνας. Στο σημείο εκείνο, δεκαπέντε μέτρα από το ιερό της Καρδιώτισσας, σκάβανε τρεις ημέρες μέχρι που βρέθηκε η εικόνα του αγίου Γεωργίου. Πρόκειται για φορητή εικόνα του δεκάτου εβδόμου αιώνα, σπάνιο δείγμα λαϊκής αγιογραφίας, που έγινε αφορμή για την ανοικοδόμηση των προσκυνημάτων. Παρακαλούμε λοιπόν τη μητέρα του Κυρίου λέγοντας: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.