Στη βορειοανατολική πλαγιά του Παρνασσού, χωμένη μέσα σε πυκνό δάσος από πεύκα και βελανιδιές, σιγαλεύει η ιερά μονή της Παναγίας Γαυριώτισσας. Η περιοχή ταυτίζεται με την αρχαία Οφιτεία και Αμφίκαια του Ηροδότου, την Αμφίκλεια του Παυσανία, ονομασία που σημαίνει σπουδαία και δοξασμένη πόλη. Πήρε την ονομασία Δαδί από τους χρόνους της Φραγκοκρατίας στην Ελλάδα, ενώ μετά το χίλια εννιακόσια δεκαπέντε αποκαλείται και πάλι Αμφίκλεια. Η μονή βρίσκεται έξω από την πόλη, σε υψόμετρο οκτακοσίων μέτρων, ανάμεσα σε αιωνόβιους γαύρους που της έδωσαν και το χαρακτηριστικό της όνομα.

Στο παρελθόν ήταν ανδρική, όμως από το χίλια εννιακόσια πενήντα τέσσερα μετατράπηκε σε γυναικείο μοναστήρι και της δόθηκε νέα πνευματική, φιλανθρωπική και δημιουργική πνοή. Πρώτη ηγουμένη υπήρξε η μοναχή Παρθενία Τσαγκρώνη, ενώ μετά την κοίμησή της την πρώτη Ιουλίου χίλια εννιακόσια ένα, διαδέχθηκε η μοναχή Γαλήνη Παλαιοβράχα. Οι σύγχρονες μοναχές συνεχίζουν με ζήλο το ίδιο έργο, διατηρώντας τον χώρο τόπο τιμής και δόξας της Υπεραγίας Θεοτόκου και καταφύγιο των πιστών.

Στη μεγάλη αυλή υψώνεται το Καθολικό και γύρω από τον ναό βρίσκονται σε δύο επίπεδα οι κοινόχρηστοι χώροι, η τραπεζαρία και ο ξενώνας. Το όλο συγκρότημα έχει την κλασική μορφή των μοναστηριών, με κέντρο το Καθολικό και γύρω τα διάφορα κτίσματα και τους μεσαιωνικούς πύργους. Το μοναστήρι αποτελεί ένα οχυρό με δύο πύλες, ανατολικά και δυτικά, όπου άλλοτε ο πορτάρης επέτρεπε την είσοδο σε όποιον έκρουε το μάνταλο. Στην ίδια τοποθεσία βρισκόταν παλαιότερο μοναστήρι, που είχε την αρχή του στους βυζαντινούς χρόνους και έσβησε με τα κύματα της ιστορίας.

Τα υπάρχοντα κτήρια ανήκουν στον δέκατο όγδοο αιώνα, όπως μαρτυρεί η εντοιχισμένη επιγραφή στο υπέρθυρο της προηγούμενης εισόδου, με χρονολογία ανέγερσης το χίλια επτακόσια πενήντα πέντε. Στα κτίσματα παρατηρούνται εντοιχισμένα ορισμένα απομεινάρια αρχαιότητας, όπως ένα μεγάλο μαρμάρινο ανθέμιο κάτω από το Δεσποτικό, ένα μικρότερο ανθέμιο πλάι στη σκάλα της αυλής και μια επιγραφή στον τοίχο του πρόναου. Ο ναός είναι αφιερωμένος στην Παναγία Γαυριώτισσα και εορτάζει στις οκτώ Σεπτεμβρίου, ημέρα του Γενεσίου της Θεοτόκου.

Την ημέρα αυτή στο παρελθόν γινόταν μεγάλο πανηγύρι στη μονή και στο Δαδί, που διαρκούσε πέντε με έξι ημέρες. Με την εισαγωγή του νέου ημερολογίου, το πανηγύρι μεταφέρθηκε στις είκοσι Σεπτεμβρίου και γίνεται πλέον στην Αμφίκλεια, ενώ στη μονή πανηγυρίζει στις έξι Αυγούστου το παρεκκλήσιο της Μεταμορφώσεως. Στο μοναστήρι μπορεί ο προσκυνητής να φιλοξενηθεί έως δύο ημερόνυχτα, όπως ορίζει ο παλαιός κανονισμός του. Η ηγουμένη με τις μοναχές φροντίζουν τον χώρο, δροσίζοντας τα φυτά και τις ψυχές των επισκεπτών με μοναστική φιλοξενία.

Το Καθολικό είναι ένας μεταβυζαντινός ναός των μέσων του δεκάτου ογδόου αιώνα, τρίκλιτος, με ψηλό τετραγωνικό τρούλο και αυστηρές αρχιτεκτονικές αναλογίες. Διακρίνονται καθαρά ο νάρθηκας, ο κυρίως ναός και το ιερό, ενώ σε όλη την εσωτερική επιφάνεια απλώνονται θαυμάσιες αγιογραφίες. Η κύρια θύρα της εισόδου φέρει επιγραφή στο υπέρθυρο που δηλώνει το έτος κατασκευής της, ενώ ψηλότερα εικονίζεται η Γέννηση της Θεοτόκου. Μέσα στον νάρθηκα προσέχουμε την πολύ στενή θύρα, μέσα από την οποία εισέρχεται κανείς στον κυρίως ναό.

Η θύρα αυτή φέρει κυκλικό υπέρθυρο και επιγραφή που επιτρέπει ή απαγορεύει την είσοδο κατά τη συνείδηση του καθενός, υπενθυμίζοντας τη μοναστική παράδοση. Πάνω από την επιγραφή απεικονίζεται σε όλη την πλευρά του νάρθηκα η εικόνα της Μελλούσης Κρίσεως ή της Δευτέρας Παρουσίας του Κυρίου. Η τοιχογραφία αυτή είναι δημιουργημένη κατά τα αρχαία πρότυπα και χαρακτηρίζεται από την απλοϊκή φαντασία του ταπεινού δημιουργού της. Ο Χριστός βρίσκεται εν νεφέλαις, συνοδευόμενος από τους αγίους αγγέλους και περιστοιχισμένος από τους μαθητές Του στη φοβερή ημέρα.

Δεξιά εμφανίζεται ο Παράδεισος, αριστερά η Κόλαση με το πυρ το εξώτερον, και μπροστά Του οι άνθρωποι, δίκαιοι και αμαρτωλοί. Από τα πόδια Του εξέρχεται ο πύρινος ποταμός, γεμάτος αμαρτωλούς, έως το αριστερό ημιθόλιο του νάρθηκα. Πιο κάτω εικονίζεται η ετοιμασία του θανάτου, με τον θρόνο, τον Αδάμ και την Εύα και τον προφήτη Δανιήλ. Δεξιά από την πύλη του πρόναου βρίσκονται τοιχογραφίες με τον Χριστό και τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, αλλοιωμένες από χαρακιές και βεβηλώσεις της Τουρκοκρατίας.

Αριστερά της πύλης εικονίζεται η Παναγία η Δέσποινα και δίπλα της ολόσωμοι όσιοι και μάρτυρες ακολουθούν τον απόστολο Πέτρο, που κρατάει το κλειδί του Παραδείσου. Μέσα στον κυρίως ναό οι αγιογραφίες είναι αυστηρού βυζαντινού ρυθμού, καταμαυρισμένες από τον χρόνο και την υγρασία των αιώνων. Μια εσωτερική επιγραφή πληροφορεί ότι ο ναός ιστορήθηκε επί ηγουμενίας του Γιναδίου και επί αρχιερατείας του θεοφιλεστάτου κυρίου Θεοκλήτου. Χάρη στην επιγραφή αυτή και σε άλλη που βρίσκεται κάτω από την εικόνα της Παναγίας στον γειτονικό ναό, χρονολογείται η ανακαίνιση γύρω στο χίλια επτακόσια πενήντα έξι.

Στο τέμπλο μια άλλη επιγραφή αναφέρει ότι οι ιερές εικόνες των τεσσάρων Δεσποτικών αγιογραφήθηκαν επί ηγουμενίας του Ιωαννικίου, το χίλια οκτακόσια τριάντα οκτώ. Έργο που υπογράφει με σεμνότητα ο ζωγράφος Ιωάννης Ανδρέου Πελοποννήσιος, αφήνοντας τη χρονολογία ως ταπεινή σφραγίδα. Ο τρούλος του ναού, ο οποίος ανακατασκευάστηκε μετά τον σεισμό του χίλια οκτακόσια σαράντα δύο, φέρει επιγραφή για την ανακαίνισή του τον Νοέμβριο του χίλια οκτακόσια σαράντα οκτώ.

Επί του δραστήριου ηγουμένου Ιωαννικίου Σαμαρτζή ο ναός ανακαινίστηκε και ευπρεπίστηκε με μεγάλη φροντίδα, ώστε να αναδειχθεί ξανά η λαμπρότητα του μεταβυζαντινού αυτού μνημείου. Το μοναστήρι έπαθε πολλές καταστροφές με το πέρασμα του χρόνου, ιδίως κατά την Ελληνική Επανάσταση του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα. Για την παλαιότητα της μονής μιλάει το πατριαρχικό σιγίλιο του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου του Πέμπτου, γραμμένο γύρω στο χίλια επτακόσια ενενήντα οκτώ.

Το σιγίλιο αναφέρει ότι το μοναστήρι είχε αποτεφρωθεί από πυρκαγιά αρκετά πριν από εκείνη τη χρονιά και ότι ήταν ανεξάρτητο από τον τοπικό επίσκοπο. Ήταν σταυροπηγιακό, εφοδιασμένο με πολλά προνόμια από κάποιον προγενέστερο πατριάρχη, του οποίου όμως το όνομα είναι ξεθωριασμένο και αδύνατο να αναγνωσθεί. Το έγγραφο φέρει την υπογραφή του εθνομάρτυρα Γρηγορίου, ως αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως και οικουμενικού πατριάρχη, μαζί με τις υπογραφές των τότε Συνοδικών Μητροπολιτών.

Από κάτω είναι κρεμασμένη μολυβένια πατριαρχική βούλα του Γρηγορίου, που στη μια όψη φέρει τη σφραγίδα του και στην άλλη την εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας. Στη μονή φυλάσσονται και άλλα ανεκτίμητα κειμήλια, καθώς και ιερά λείψανα αγίων μέσα σε ασημένιες λειψανοθήκες. Περιέχουν μέρη από τα οστά των Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού, του αγίου Χαραλάμπους, της αγίας Μαρίνας και της αγίας Παρασκευής. Διασώζονται επίσης μέρη λειψάνων του αγίου Γεωργίου, του αγίου Στυλιανού και του αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος.

Φυλάσσονται ακόμη ιερό αντιμήνσιο με σλαβική επιγραφή, παλιό Τριώδιο και Μηναίο του Νοεμβρίου εκδόσεως Βενετίας, μάρτυρες της λατρευτικής ιστορίας του τόπου. Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Γαυριώτισσας, του τύπου της Οδηγήτριας, είναι χρυσοποίκιλτη εικόνα επί ξύλου, αποθησαυρισμένη μέσα στο Καθολικό. Η εικόνα βρέθηκε με θαυμαστό τρόπο έξω από το μοναστήρι, κάτω από πελώρια δένδρα γαύρων, σε τόπο όπου ανέβλυσε νερό σαν αγίασμα. Παρακαλούμε λοιπόν τη μητέρα του Κυρίου λέγοντας: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.