Μέσα στη φλεγόμενη πρωτεύουσα της ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ένας ποιμένας στάθηκε ασάλευτος βράχος στους χειμάρρους του αίματος. Ο Άγιος Άνθιμος έζησε στα τέλη του τρίτου αιώνα, και πατρίδα του υπήρξε η μεγάλη και πολυπληθής Νικομήδεια. Από μικρή ηλικία διακρίθηκε για τον ευσεβή ζήλο του προς τα θεία και για την έμφυτη ανεξικακία της ευγενικής ψυχής του. Όσο μεγάλωνε σωματικά, τόσο αύξανε και πνευματικά, και στα νεανικά χρόνια έγινε υπόδειγμα σωφροσύνης, αγάπης και αδιάλειπτης προσευχής προς τον Κύριο.

Από την ψυχή του ξεριζώθηκε κάθε ίχνος φθόνου, οργής και ραθυμίας, ενώ απέφευγε ολόκαρδα τη γαστριμαργία και κάθε μορφή υπερβολής. Επειδή κατείχε πλούσιο τον θησαυρό των θείων αληθειών, η θερμή του διδασκαλία βρισκόταν πάντα μέσα στη γόνιμη γη των πιστών καρδιών. Για τη μεγάλη αρετή του χειροτονήθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα ιερέας, και αργότερα διαδέχθηκε στον επισκοπικό θρόνο τον προκάτοχό του Κύριλλο. Κατά τη χειροτονία του στην επισκοπή φάνηκε ουράνιο φως μέσα στον ναό και ακούστηκε από ψηλά μια θεϊκή φωνή.

Όταν ξέσπασε ο μεγάλος διωγμός επί των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού, ο επίσκοπος αυτός κυβέρνησε την Εκκλησία του σαν έμπειρος κυβερνήτης. Στήριξε τους πιστούς να βαδίσουν με χαρά τον δρόμο του μαρτυρίου, υπενθυμίζοντάς τους ότι ο Χριστός θα τους ομολογήσει ενώπιον του Πατρός. Από τη μικρή πόλη Σεμάνα, όπου είχε αποσυρθεί με προτροπή του ποιμνίου του, έστελνε κρυφές επιστολές προς τους χριστιανούς της Νικομηδείας. Με τα γράμματά του στήριζε όσους είχαν κλειστεί στις φυλακές για το όνομα του Χριστού, και τους προετοίμαζε για τον τελικό αγώνα.

Τότε φλόγα μεγάλη έκαψε τα αυτοκρατορικά ανάκτορα, και οι ειδωλολάτρες κατηγόρησαν άδικα τους χριστιανούς ότι έβαλαν τη φωτιά από μίσος. Η οργή του Διοκλητιανού ξεπέρασε κάθε όριο, και έγινε αγριότερος από θηρίο, καταδικάζοντας πλήθος πιστών σε ξίφος ή σε φωτιά. Την ημέρα της Γεννήσεως του Χριστού κάηκαν μέσα στον ναό της Νικομηδείας περίπου είκοσι χιλιάδες χριστιανοί, στους οποίους πρωτοστατούσε η Αγία Δόμνα. Πολλοί άλλοι μάρτυρες, όπως ο Δωρόθεος, ο Μαρδόνιος, ο Μιγδόνιος, ο Πέτρος, ο Ινδής και ο Γοργόνιος, υπέμειναν φρικτά μαρτύρια.

Ένας από αυτούς, ο γενναίος στρατιώτης Ζήνων, στάθηκε δημοσίως ενώπιον του Μαξιμιανού και κατήγγειλε με παρρησία την ασέβειά του προς τον αληθινό Θεό. Οι δήμιοι του έβγαλαν τα δόντια, του έκοψαν τη γλώσσα και τέλος τον αποκεφάλισαν έξω από τα τείχη της πόλης. Στις φυλακές ο διάκονος Θεόφιλος μετέφερε ένα γράμμα του Αγίου Άνθιμου προς τους ομολογητές, αλλά συνελήφθη από τους ειδωλολάτρες. Παρά τα φρικτά βασανιστήρια αρνήθηκε να αποκαλύψει τον τόπο όπου κρυβόταν ο επίσκοπός του, και μαρτύρησε ένδοξα.

Όταν τελικά ο Μαξιμιανός έμαθε πού κρυβόταν ο Άνθιμος, έστειλε είκοσι στρατιώτες για να τον συλλάβουν και να τον φέρουν αλυσοδεμένο. Φτάνοντας στο χωριό Σεμάνα οι στρατιώτες συνάντησαν τον ίδιο τον επίσκοπο, δίχως όμως να αντιληφθούν ποιον είχαν μπροστά τους. Εκείνος τους οδήγησε στην ταπεινή του καλύβα, τους πρόσφερε φιλόξενα τροφή, και κατόπιν αποκάλυψε ότι ήταν ο ίδιος ο ζητούμενος Άνθιμος. Οι στρατιώτες έμειναν άναυδοι μπροστά στην απλότητα και τη γενναιοδωρία του, και δεν τολμούσαν να σηκώσουν τα μάτια προς τα σεβάσμια γηρατειά του.

Πρότειναν να φύγει αμέσως και να κρυφτεί, και θα έλεγαν στον αυτοκράτορα ότι δεν τον βρήκαν ποτέ στις περιοχές της Νικομηδείας. Όμως ο Άνθιμος δεν δεχόταν με κανέναν τρόπο να ειπωθεί ψέμα για χάρη του, και θέλησε ο ίδιος να βαδίσει στο μαρτύριο. Στον δρόμο τους δίδαξε για τον Χριστό, και ο λόγος του έπεσε σε γόνιμη γη και ρίζωσε βαθιά στις καρδιές των στρατιωτών. Όταν έφτασαν σε ένα ποτάμι σταμάτησε, προσευχήθηκε επάνω τους, και τους βάπτισε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Συνέχισαν τον δρόμο τους με πνευματική κουβέντα, και έφτασαν στη Νικομήδεια, όπου ο επίσκοπος παρουσιάστηκε δεμένος πίσω ενώπιον του αυτοκράτορα. Ο Μαξιμιανός διέταξε να φέρουν μπροστά του όλα τα όργανα του μαρτυρίου, νομίζοντας πως θα τον κάμψει με τον φόβο της εμφάνισής τους. Όμως ο Άνθιμος γέλασε μπροστά στα όργανα και είπε ότι αυτά τα φοβούνται όσοι θεωρούν την παρούσα ζωή μεγάλη ηδονή. Δήλωσε χωρίς δισταγμό ότι το σώμα και η επίγεια ζωή είναι για αυτόν δεσμά, και ότι ποθεί να φύγει προς τον Χριστό.

Τότε ο αυτοκράτορας διέταξε να τον χτυπούν με πέτρες στον λαιμό και να τρυπούν τα πόδια του με πυρακτωμένα σιδερένια καρφιά. Έπειτα τον ξάπλωσαν γυμνό πάνω σε αιχμηρά κεραμίδια και τον χτυπούσαν με ραβδιά, ώστε ο πόνος να τον σχίζει από πάνω και από κάτω. Όμως ο Άνθιμος δοξολογούσε τον Θεό, ψάλλοντας ότι ο Κύριος τον περίζωσε δύναμη και τοποθέτησε κάτω από τα πόδια του τους εχθρούς του. Στη συνέχεια του φόρεσαν πυρακτωμένα χάλκινα παπούτσια, και ο άγιος άκουσε ουράνια φωνή να του υπόσχεται σύντομα τον στέφανο της δόξης.

Έπειτα τον έδεσαν σε πύρινο τροχό, αλλά τρεις φωτεινοί άγγελοι εμφανίστηκαν και διέκοψαν αμέσως το μαρτύριο του αγίου. Οι στρατιώτες έπεσαν στη γη ωσάν νεκροί, και η ίδια η φωτιά γύρισε εναντίον τους και τους έκαψε. Μέσα στη φυλακή ο επίσκοπος κατήχησε και βάπτισε ληστές, και ο σκοτεινός χώρος μεταβλήθηκε σε ναό γεμάτο δοξολογία. Τέλος, αφού πέρασε ολόκληρο τον αγώνα του μαρτυρίου, ο γενναίος επίσκοπος αποκεφαλίστηκε με ξίφος, δοξάζοντας τον Θεό μέχρι την τελευταία του πνοή. Ταις πρεσβείαις του αγίου ενδόξου Ιερομάρτυρος Ανθίμου επισκόπου Νικομηδείας και των συναθλησάντων αυτώ, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.