Από τα παλάτια της βασιλικής αυλής της Κωνσταντινουπόλεως ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο της βασιλεύουσας πόλεως. Ο νεότερος υιός του αυτοκράτορα Βασιλείου του Μακεδόνος βρέθηκε διάδοχος του μεγάλου Φωτίου ως Πατριάρχης της Νέας Ρώμης. Ο άγιος Στέφανος ήταν ο νεότερος υιός του αυτοκράτορα Βασιλείου του Μακεδόνος και ανατράφηκε στα ανάκτορα της βασιλεύουσας. Ήταν αδελφός του αυτοκράτορα Λέοντος του Σοφού και έλαβε επιμελή μόρφωση από τους καλύτερους διδασκάλους της εποχής.
Στράφηκε με ζήλο προς την εκκλησιαστική ζωή και εγκατέλειψε τις ανέσεις και την κοσμική δόξα της βασιλικής αυλής. Χειροτονήθηκε ιερέας υπό τον μεγάλο Φώτιο, τον λαμπρότερο διδάσκαλο της Εκκλησίας και πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως της εποχής εκείνης. Έλαβε από τον σεβαστό αρχιερέα του τη χάρη της ιερωσύνης και διακόνησε με ευλάβεια στους ναούς της βασιλεύουσας. Όταν ο άγιος Φώτιος αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον πατριαρχικό θρόνο στο έτος οκτακόσια ογδόντα έξι, η Εκκλησία αναζητούσε άξιο διάδοχο.
Στους χαλεπούς εκείνους χρόνους η ορθόδοξη εκκλησιαστική κοινότητα δοκιμαζόταν από εσωτερικές προστριβές και ζητούσε σταθερή ηγεσία. Ο νεότερος αδελφός του αυτοκράτορα Λέοντος είχε αναδειχθεί ως καταλληλότατος για τη βαριά αυτή πατριαρχική ευθύνη. Είχε αποδείξει την ευσέβειά του με την ασκητική ζωή του και με τη συνεπή διακονία του στους ναούς της πόλεως.
Ο πιστός λαός, οι κληρικοί και η αυτοκρατορική εξουσία επέλεξαν ομόφωνα τον Στέφανο για τον υψηλότατο θρόνο της Νέας Ρώμης. Ανέλαβε τα πατριαρχικά καθήκοντα με βαθιά αίσθηση ευθύνης και ταπεινό φρόνημα ως διάκονος του ποιμνίου του Χριστού. Ο άγιος αρχιεπίσκοπος στάθηκε άγρυπνος επόπτης του πνευματικού του ποιμνίου και προστάτευσε με σθένος την Ορθόδοξη πίστη της Εκκλησίας. Διακρίθηκε για το έλεος και την αγάπη προς τους αδυνάτους και άπορους ανθρώπους της κοινωνίας του.
Φρόντισε με προσοχή και πατρική στοργή τις ορφανές χήρες, τα πένητα ορφανά και τους εμπερίστατους πιστούς της επαρχίας. Έγινε φωτεινό παράδειγμα εγκρατείας, και μέσα στις βασιλικές πιέσεις της εποχής διετήρησε αμόλυντο τον υψηλό θρόνο της εκκλησιαστικής διακονίας του. Σταμάτησε αδικίες και υπερασπίστηκε τους αδικημένους με την παρρησία και το κύρος του πατριαρχικού του αξιώματος. Κήρυξε αδιάκοπα τον λόγο του Θεού στους πιστούς της βασιλεύουσας πόλεως και στήριξε τη ζωή των μοναστηριών.
Ο πατριαρχικός του βίος υπήρξε σύντομος, αλλά ποίμανε το ορθόδοξο πλήρωμα με αυτοθυσία και ευσέβεια. Κοιμήθηκε ειρηνικά στο έτος οκτακόσια ενενήντα τρία και ενταφιάσθηκε στη μονή των Σικελών της βασιλεύουσας. Η μνήμη του διασώθηκε στην ορθόδοξη παράδοση ως προστάτη του ευσεβούς λαού και ως ταπεινού δούλου του Σωτήρος Χριστού. Με τις πρεσβείες του αγίου Στεφάνου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, Κύριε, αξίωσε κι εμάς της επουράνιας σου βασιλείας.