Πάνω σε έναν ψηλό βράχο, στο Κάστρο του Μανδρακίου της Νισύρου, υψώνεται η αρχαία και θαυμαστή Μονή της Παναγίας της Σπηλιανής. Από εκεί ψηλά αγναντεύει την απέραντη γαλάζια θάλασσα του Αιγαίου, ενώ ο βράχος πάνω της αποπνέει σιωπή και κατάνυξη μοναδική. Σύμφωνα με την παράδοση του νησιού, το χίλια τετρακόσια ένας γεωργός ανακάλυψε μια μικρή θαυματουργή εικόνα της Παναγίας στη γη του. Τη μετέφερε αμέσως με ευλάβεια στον ναό της Παναγίας της Ποταμίτισσας, για να την προσκυνήσει ολόκληρη η κοινότητα.

Λίγες μέρες αργότερα όμως η ιερή εικόνα εξαφανίστηκε μυστηριακά από τον ναό, με τρόπο που ξάφνιασε τους πιστούς. Βρέθηκε στη συνέχεια σε μια απομονωμένη σπηλιά, στην κορυφή ενός μεγάλου βράχου, σε δύσβατο σημείο του νησιού. Οι κάτοικοι την επέστρεψαν με κόπο στον ναό της Ποταμίτισσας, αλλά το ίδιο περιστατικό επαναλήφθηκε ξανά και ξανά. Για τον λόγο αυτό αποφασίστηκε να χτιστεί στη σπηλιά μια εκκλησία, όπως άλλωστε φανέρωνε με σαφήνεια το θέλημα της Παναγίας.

Λίγα χρόνια αργότερα η ευλογημένη αυτή απόφαση πραγματοποιήθηκε με τη συνδρομή των πιστών της Νισύρου και την προσφορά των ναυτικών. Ήδη από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής της, η Μονή της Σπηλιανής έγινε ευρύτερα γνωστή στο Αιγαίο. Στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας η Μονή εξέδωσε χάρτινα νομίσματα με ελληνικά γράμματα για τις συναλλαγές των κατοίκων του νησιού. Τον Μάρτιο του χίλια οκτακόσια είκοσι τρία συμμετείχε ενεργά στη Γενική Συνέλευση της Επαναστατημένης Ελλάδας, στηρίζοντας τον αγώνα της ελευθερίας.

Ο σημερινός επισκέπτης ανεβαίνει διακόσια εβδομήντα σκαλοπάτια και φτάνει στην ιερή σπηλιά, παίρνοντας ανάσα από τη δύσκολη αναρρίχηση. Αντικρίζει αμέσως το αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο του χίλια επτακόσια είκοσι πέντε, αληθινό αριστούργημα της λαϊκής κυπριακής τέχνης. Πάνω σε αυτό εδράζονται οι εικόνες του Ιησού Χριστού, της Θεοτόκου με το Βρέφος, της Κοιμήσεως και του Αγίου Χαραλάμπους. Η κύρια εικόνα της Παναγίας, επενδυμένη με ασήμι, είναι αμφιπρόσωπη και αποτελεί μοναδικό κειμήλιο της νησιωτικής Ορθοδοξίας.

Στο πίσω μέρος της εικονίζεται ο Άγιος Νικόλαος, ενώ στο άλλο μέρος η Παναγία με το Βρέφος, φιλοτεχνημένη με ρωσική τεχνοτροπία. Λέγεται ότι στο αριστερό χέρι της Παναγίας βρίσκεται η μικρή θαυματουργή εικόνα που είχε ανακαλυφθεί τον δέκατο τέταρτο αιώνα. Η εικόνα παραμένει θαυματουργή μέχρι σήμερα, γι' αυτό και στις δεκαπέντε Αυγούστου πλήθος προσκυνητών επισκέπτεται κάθε χρόνο το όμορφο αυτό νησί. Έτσι η Σπηλιανή ψάλλει: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.