Σύναξη της Παναγίας Σουμελά

Πάνω στις απάτητες βουνοκορφές του Πόντου, σε σπήλαιο κρεμασμένο στις απόκρημνες πλαγιές του όρους Μελά, στέκει αιώνες η Παναγία Σουμελά. Ο ιερός αυτός τόπος υπήρξε για δεκαέξι ολόκληρους αιώνες σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού και κιβωτός της ορθόδοξης πίστης για χιλιάδες προσκυνητές. Το ίδιο το όνομα Σουμελά προέρχεται από το ποντιακό ιδίωμα «σού», που σημαίνει «εις του», και από το όνομα του ίδιου του όρους Μελά. Η παράδοση ανεβάζει την ίδρυση της μονής στα τριακόσια ογδόντα έξι, όταν δύο Αθηναίοι μοναχοί, ο Βαρνάβας και ο Σωφρόνιος, οδηγήθηκαν στις βουνοκορφές μετά από αποκάλυψη της Θεοτόκου.

Έφθασαν σε σπήλαιο που βρισκόταν σε υψόμετρο χιλίων εξήντα τριών μέτρων, μέσα σε τοπίο απόλυτης απομόνωσης και άγριας ορεινής μεγαλοπρέπειας. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, είχε μεταφερθεί από αγγέλους η ιερή εικόνα της Παναγίας της Αθηνιώτισσας, την οποία είχε ιστορήσει ο ευαγγελιστής Λουκάς. Η ίδια αυτή θαυματουργή εικόνα έγινε ο θεμέλιος λίθος ολόκληρης της μετέπειτα ιστορίας του μοναστηριού και κέντρο λατρείας για ολόκληρο τον ποντιακό λαό. Οι δύο μοναχοί έκτισαν, με τη συμπαράσταση της γειτονικής μονής Βαζελώνα, ένα μικρό κελί στις παρυφές της απόκρημνης πλαγιάς.

Ύστερα ξεκίνησαν την ανέγερση εκκλησίας μέσα στο ίδιο σπήλαιο, όπου είχε εναποτεθεί θαυματουργικά η ιερή εικόνα της Παναγίας. Το σοβαρό ζήτημα της ύδρευσης λύθηκε, όπως αναφέρει η παράδοση, με θαυματουργικό τρόπο μέσα από έναν γρανιτώδη βράχο της μονής. Από εκείνον ανέβλυσε αγιασματικό νερό, που αναβλύζει αδιάκοπα μέχρι σήμερα και προκαλεί το θαυμασμό των προσκυνητών κάθε εποχής. Οι θεραπευτικές ιδιότητες αυτού του νερού έκαναν τη μονή πασίγνωστη, όχι μόνο στους χριστιανούς αλλά και στους μουσουλμάνους της περιοχής.

Πολλοί από εκείνους συνέχιζαν να ζητούν τη χάρη της Παναγίας μέσα από αυτό το ιερό νάμα και τις πρεσβείες της. Κοντά στο σπήλαιο κτίστηκε αργότερα, το χίλια οκτακόσια εξήντα, ένας πανοραμικός τετραώροφος ξενώνας με εβδομήντα δύο δωμάτια. Σε αυτόν προστέθηκαν λειτουργικοί χώροι για τις ανάγκες των προσκυνητών αλλά και πλουσιότατη βιβλιοθήκη με σπάνια χειρόγραφα. Γύρω από τη μονή ανοικοδομήθηκαν μικροί ναοί αφιερωμένοι σε διάφορους αγίους, που πλούτισαν τον προσκυνηματικό χώρο και διεύρυναν τη λατρευτική ζωή.

Οι ιδρυτές της Σουμελά συνέχισαν τη δράση τους και έξω από το κυρίως μοναστήρι, καθώς ίδρυσαν ναούς και παρεκκλήσια στη γύρω περιοχή. Σε απόσταση δώδεκα χιλιομέτρων από τη μονή έκτισαν ναό αφιερωμένο στον άγιο Κωνσταντίνο και την αγία Ελένη, απέναντι από το χωριό Σκαλίτα. Σε απόσταση δύο χιλιομέτρων ανήγειραν το παρεκκλήσι της αγίας Βαρβάρας, που θα έπαιζε αργότερα ρόλο καθοριστικό για τη διάσωση των κειμηλίων. Η μονή υπέφερε κατά καιρούς από επιδρομές αλλόπιστων και ληστών, εξαιτίας της φήμης και του πλούτου που είχε αποκτήσει στους αιώνες.

Πολλά περιστατικά συνδέονται με θαυματουργικές επεμβάσεις της Παναγίας για τη σωτηρία του μοναστηριού από φοβερούς και άμεσους κινδύνους. Σε κάποια επιδρομή λεηλατήθηκε από ληστές και, όπως λέει η παράδοση, καταστράφηκε σχεδόν εξολοκλήρου από το μένος των επιδρομέων. Την ανασύστησε ο Τραπεζούντιος όσιος Χριστόφορος το εξακόσια σαράντα τέσσερα, και επανέφερε τη μοναστική ζωή στον ιερό αυτό τόπο της προσευχής. Οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου και αργότερα της Τραπεζούντας προίκισαν τη μονή με μεγάλη περιουσία, πολλά προνόμια και πολύτιμα κειμήλια.

Ξεχωρίζουν οι Κομνηνοί Ιωάννης ο Δεύτερος, Αλέξιος ο Δεύτερος και Βασίλειος ο Πρώτος, που τη στήριξαν με πολυάριθμες χορηγίες. Μεγάλοι ευεργέτες υπήρξαν επίσης ο Μανουήλ ο Τρίτος και ο Αλέξιος ο Τρίτος, που έδειξαν εξαιρετική αγάπη προς τη Σουμελά. Ο πρώτος προσέφερε στη μονή ανεκτίμητο σταυρό με τίμιο ξύλο, ο οποίος σώζεται σήμερα στο νέο θρόνο της Παναγίας στην Καστανιά. Ο Αλέξιος ο Τρίτος είχε σωθεί από μεγάλη τρικυμία χάρη στη Μεγαλόχαρη, και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης οχύρωσε τη μονή, έχτισε πύργους και νέα κτίρια.

Της χάρισε επίσης σαράντα οκτώ χωριά και εγκατέστησε σαράντα μόνιμους φρουρούς για την ασφάλειά της, ώστε να ονομαστεί δεύτερος κτήτορας. Πολλά από τα προνόμια που χορήγησαν οι Κομνηνοί επικυρώθηκαν αργότερα και επί τουρκοκρατίας, με σουλτανικά φιρμάνια και πατριαρχικά σιγίλλια ποικίλα. Πολλοί σουλτάνοι αναγράφονται στους κώδικες της μονής ως ευεργέτες, ανάμεσά τους ο Βαγιαζήτ ο Δεύτερος, ο Σελίμ ο Πρώτος και ο Μουράτ ο Τρίτος. Η ευεργεσία αυτή δεν προερχόταν μόνο από θρησκευτικότητα, αλλά συχνά και από προσωπική εμπειρία της θείας επέμβασης στις ζωές των ίδιων.

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο σουλτάνος Σελίμ ο Πρώτος, που θεραπεύτηκε από σοβαρή ασθένεια χάρη στο αγίασμα της μονής Σουμελά. Στη βιβλιοθήκη φυλάσσονταν πολύτιμα έγγραφα και πολλά αρχαία χειρόγραφα μέχρι την περίοδο του τραγικού ξεριζωμού του Πόντιου ελληνισμού. Μέσα σε αυτή τη βιβλιοθήκη ο ερευνητής Σάββας Ιωαννίδης βρήκε το χίλια οκτακόσια εξήντα οκτώ το πρώτο ελληνικό χειρόγραφο του Διγενή Ακρίτα. Τα μοναστήρια του Πόντου υπέφεραν τραγικά από τη συμπεριφορά των Νεότουρκων και των Κεμαλικών, που φανάτιζαν τις ληστρικές μουσουλμανικές ομάδες.

Πολλές φορές έπεσαν θύματα ληστειών, καταστροφών και βίαιων διωγμών εις βάρος των ορθόδοξων μοναχών της ευρύτερης περιοχής. Το χίλια εννιακόσια είκοσι δύο οι Τούρκοι κατέστρεψαν ολοσχερώς το μοναστήρι, αφού πρώτα λεηλάτησαν όλα τα πολύτιμα αντικείμενα της μονής. Έβαλαν στη συνέχεια φωτιά για να σβήσουν τα ίχνη των εγκλημάτων τους και να ικανοποιήσουν το μίσος εναντίον των Ελλήνων. Οι μοναχοί, πριν από την αναγκαστική έξοδο το χίλια εννιακόσια είκοσι τρία, έκρυψαν μέσα στο παρεκκλήσι της αγίας Βαρβάρας τα ιερότατα κειμήλια.

Έκρυψαν εκεί την εικόνα της Παναγίας, το ευαγγέλιο του οσίου Χριστοφόρου και τον σταυρό του αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού. Με ενέργειες του πρωθυπουργού της Ελλάδας Ελευθερίου Βενιζέλου, το χίλια εννιακόσια τριάντα, ξεκίνησε επιτέλους η προσπάθεια διάσωσης των ιερών συμβόλων. Όταν ο Τούρκος πρωθυπουργός Ισμέτ Ινονού επισκέφθηκε την Αθήνα, δέχτηκε ελληνική αντιπροσωπεία να επιστρέψει στον Πόντο. Σκοπός της αποστολής ήταν να παραλάβει τα σύμβολα της ορθοδοξίας και του ελληνισμού από την κρύπτη της μονής Σουμελά.

Από τους δύο μόνους εν ζωή μοναχούς, ο Αμβρόσιος Σουμελιώτης ανέλαβε αυτό το ιστορικό και επικίνδυνο ταξίδι. Έφθασε στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί στην Τραπεζούντα, με προορισμό το ίδιο το σπήλαιο της Παναγίας Σουμελά. Επέστρεψε στην Αθήνα όχι μόνο με τα σύμβολα, αλλά, όπως ειπώθηκε τότε χαρακτηριστικά, και με τον ίδιο τον Πόντο. Η ιερή εικόνα φιλοξενήθηκε για είκοσι ολόκληρα χρόνια στο Βυζαντινό Μουσείο των Αθηνών, μέχρι την επόμενη αποφασιστική στιγμή.

Το χίλια εννιακόσια πενήντα ένα ο Κρωμναίος οραματιστής Φίλων Κτενίδης θεμελίωσε τη Νέα Παναγία Σουμελά στις πλαγιές του Βερμίου, στην Καστανιά της Βέροιας. Έτσι ο Πόντος ξανάζησε μέσα από τη Μεγαλόχαρη και τη συνεχιζόμενη ζωντανή λατρεία της, που ενώνει γενιές Ποντίων μέχρι σήμερα. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον τους πιστούς δούλους σου και σώσον ημάς, αμήν.