Μέσα σε μια κατάφυτη περιοχή, στη συμβολή του ποταμού Αώου με τον Σαραντάπορο, στέκει αιώνες η Ιερά Μονή της Παναγίας Μολυβδοσκέπαστης. Η Ιερά Βασιλική και Σταυροπηγιακή Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Μολυβδοσκεπάστου απέχει δεκαεπτά χιλιόμετρα από την Κόνιτσα και μόλις τετρακόσια μέτρα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Κτίστηκε από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο τον Τέταρτο τον Πωγωνάτο, που βασίλευσε από το εξακόσια εξήντα οκτώ έως το εξακόσια ογδόντα πέντε. Έτσι συγκαταλέγεται ανάμεσα στα παλαιότερα μοναστήρια ολόκληρης της Ελλάδας, με αδιάκοπη πνευματική προσφορά διαμέσου των αιώνων.

Από εξωτερικής όψεως μοιάζει περισσότερο με φρούριο, με τα ψηλά τείχη που το περιβάλλουν και τον επιβλητικό τρούλο των δεκαπέντε μέτρων. Λέγεται «Μολυβδοσκέπαστη» γιατί ολόκληρη η στέγη του ναού ήταν σκεπασμένη με φύλλα μολυβιού, σύμβολο της βασιλικής χορηγίας. Το μολύβι αυτό το πήραν αργότερα οι Τούρκοι για να κάνουν βόλια, και έμεινε έκτοτε η ονομασία χωρίς να συνοδεύεται από την κάλυψη. Από το χίλια τριακόσια η μονή λειτουργούσε και ως σχολή χειρογράφων, όπου αντιγράφονταν λειτουργικά και θεολογικά βιβλία της Εκκλησίας.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας βρισκόταν εκεί το κρυφό σχολείο της περιοχής, που έσωσε τη γλώσσα και την πίστη του υπόδουλου γένους. Από τους μοναχούς της Μολυβδοσκέπαστης πέρασαν γενιές παιδιών που διδάχθηκαν ελληνικά και ορθόδοξη πίστη, διατηρώντας ζωντανή την εθνική συνείδηση. Στον εικοστό αιώνα η μονή υπέστη πολλές λεηλασίες από τους Ιταλούς και βομβαρδίστηκε το χίλια εννιακόσια σαράντα τρία από τα ναζιστικά στρατεύματα. Το συγκρότημα των κελιών καταστράφηκε ολοκληρωτικά τότε, αλλά η αδιάκοπη παράδοση και η πίστη των μοναχών την έσωσαν από τη λήθη.

Ο μεγαλύτερος θησαυρός της μονής είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, που πιστεύεται ότι αγιογραφήθηκε την εποχή του ιδρυτή της αυτοκράτορα. Πρόκειται περίπου για το εξακόσια εβδομήντα, αν και η ακριβής χρονοδρομολόγηση δεν είναι γνωστή στους ερευνητές μέχρι σήμερα. Μετά από κλοπή και παραμονή στην ύπαιθρο η εικόνα υπέστη πολλές φθορές, και τα σάπια μέρη αφαιρέθηκαν με ευλάβεια. Αναφέρονται μέσα στην ιστορία της κλοπές της εικόνας, καθώς και θαυματουργικές επιστροφές της που εδραίωσαν την παράδοση.

Κατά μια εκδοχή, το χίλια εννιακόσια σαράντα τρία ιερόσυλος έκλεψε τη χρυσή επένδυση και την πέταξε σε ποτιστικό αυλάκι πίσω από τη μονή. Η εικόνα βρέθηκε φθαρμένη μετά από αρκετές μέρες, όπως λέγεται, μετά από υπόδειξη της ίδιας της Παναγίας στους μοναχούς. Ο ίδιος ιερόσυλος, σύμφωνα με την παράδοση, σκοτώθηκε αργότερα στο σημείο όπου είχε ρίξει την εικόνα. Τα θαύματα της εικόνας είναι πολλά και αφορούν κυρίως άτεκνα ζευγάρια που απέκτησαν παιδιά μετά από ένθερμες προσευχές.

Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον τους πιστούς δούλους σου και σώσον ημάς, αμήν.