Φωτοβόλος ἀστὴρ τῆς ἁγιοτόκου Κρήτης ἀναδείχθηκε ὁ ἅγιος Θεόδωρος, ὁ ἐπίσκοπος Γορτύνης, ὁ ὁποῖος ἀγωνίσθηκε ὑπὲρ τῆς ἁγίας ὀρθοδόξου πίστεως μὲ θαρραλέα γενναιότητα. Ποίμανε τὴν ἁγία ἐπισκοπὴ τῆς Γορτύνης κατὰ τὰ μέσα τοῦ ἕκτου μετὰ Χριστὸν αἰῶνος, σὲ μία ἀπὸ τὶς πιὸ σπουδαῖες πόλεις τῆς ἀρχαίας Κρήτης. Ἡ Γόρτυνα ἦταν τότε ἕνα μεγάλο ἐκκλησιαστικὸ κέντρο τῆς νήσου, ἁγιασμένο ἀπὸ τὸν πρῶτο ἐπίσκοπο τοῦ ἁγίου Τίτου, μαθητοῦ τοῦ ἀποστόλου Παύλου. Ὁ ἅγιος Θεόδωρος, συνεχιστὴς τῆς λαμπρῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, ἔλαβε ἐνεργὸ μέρος στὴ μεγάλη πέμπτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδο τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Ἡ Σύνοδος ἐκείνη συγκλήθηκε τὸ ἔτος πεντακοσίων πενῆντα τριῶν ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα ἅγιο Ἰουστινιανὸ τὸν μέγα. Ὁ ἅγιος ἐπίσκοπος Γορτύνης ἦταν ὁ μόνος ἐκπρόσωπος τῆς νήσου Κρήτης στὶς συνοδικὲς ἐργασίες ἐκείνου τοῦ ἔτους. Ἦταν ἐπίσης ὁ μόνος ἐκπρόσωπος τῶν Μητροπολιτῶν τοῦ Ἀνατολικοῦ Ἰλλυρικοῦ ποὺ μετάσχει στὴ Σύνοδο τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων. Στὴν ἁγία αὐτὴ Σύνοδο ἔγινε ἡ ἐπίσημη ἐκκλησιαστικὴ καταδίκη τῶν τριῶν κεφαλαίων ποὺ ταλάνιζαν τὴν ὀρθόδοξη πίστη.

Πρόκειται γιὰ τοὺς νεστοριανίζοντες θεολόγους Θεόδωρο Μοψουεστίας, Θεοδώρητο Κύρου καὶ Ἴβα Ἐδέσσης, οἱ ὁποῖοι εἶχαν ἀποθάνει νωρίτερα. Ὁ ἅγιος Θεόδωρος εἶχε λάβει μέρος καὶ νωρίτερα στὴν Ἐνδημούσα Σύνοδο τῆς Κωνσταντινουπόλεως τοῦ ἔτους πεντακοσίων τριάντα ἕξι. Σὲ αὐτὴν τὴν προηγούμενη Σύνοδο τὸν συνόδευε ἕνας ἀρχιμανδρίτης τῆς Μονῆς τῶν Κρητικῶν μὲ τὸ ὄνομα Πολυχρόνιος, ποὺ ἦταν ἐπίσης ἁγιασμένη μορφή. Ὁ Πολυχρόνιος συνυπέγραψε τότε τὶς πράξεις τῆς Ἐνδημούσας Συνόδου ὡς ἐκπρόσωπος τοῦ μοναστηριακοῦ συστήματος τῆς Κρήτης.

Τὸ τίμιο ὄνομα τοῦ ἁγίου Θεοδώρου διασώζεται μὲ ἀξιοθαύμαστο τρόπο σὲ ἀρχαιολογικὰ εὑρήματα τῆς Γορτύνης μὲ τὸν τίτλο τοῦ Ἀρχιεπισκόπου. Σὲ ἐγχάρακτη γραφὴ ἐπιστυλίου τῆς Γορτύνης βρέθηκε ἀναγραμμένο τὸ ὄνομα τοῦ ἁγίου, μαρτυρῶντας τὴν παρουσία του στὴν ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία τῆς νήσου. Ἀκόμη, σὲ πρόσφατες ἀνασκαφικὲς ἐργασίες τῶν ἑλλήνων ἀρχαιολόγων ἀποκαλύφθηκε ἕνα θαυμάσιο ψηφιδωτὸ τῆς μεγάλης Παλαιοχριστιανικῆς Βασιλικῆς τοῦ ἕκτου αἰῶνος. Ἡ μεγάλη αὐτὴ ἀνασκαφὴ ἔγινε στὸ χωριὸ Μητρόπολις, ποὺ βρίσκεται νοτίως τῆς ἀρχαίας ἐκκλησιαστικῆς πόλεως τῆς Γορτύνης τῆς Κρήτης.

Τὸ ψηφιδωτὸ ἀποκαλύφθηκε τυχαία τὸ ἔτος χίλια ἐννιακόσια ἑβδομήντα ὀκτώ, καὶ οἱ συστηματικὲς ἀνασκαφικὲς ἐργασίες ἄρχισαν τὸ ἔτος χίλια ἐννιακόσια ἐνενῆντα ἕνα. Ἡ μεγάλη αὐτὴ Βασιλικὴ ἦταν, κατὰ τὶς ἐκτιμήσεις τοῦ ἐπιτίμου ἐφόρου Βυζαντινῶν Ἀρχαιοτήτων κυρίου Ἐμμανουὴλ Μπορμπουδάκη, ὁ Μητροπολιτικὸς Ναὸς τοῦ ἁγίου Τίτου. Ὅλα τὰ ἀρχαιολογικὰ στοιχεῖα ποὺ συγκεντρώθηκαν συνηγοροῦν στὴν ταύτιση αὐτή, καθιστῶντας τὴ Γόρτυνα ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα ἀρχαιολογικὰ μνημεῖα τῆς Κρήτης. Ὁ ἅγιος Θεόδωρος ποίμανε ὡς καλὸς ποιμένας τὸ θεόσωστο ποίμνιό του, διδάσκοντας μὲ τὸν λόγο καὶ μὲ τὸ παράδειγμα τῆς ἁγίας ζωῆς του.

Ὑπερασπίστηκε μὲ γενναιότητα τὴν ὀρθόδοξη πίστη τῆς Ἐκκλησίας ἐνώπιον τῶν διαφόρων αἱρέσεων ποὺ ἀπειλοῦσαν δραματικὰ τὴν ἑνότητά της. Ἡ ἀρχιερατική του διακονία ἀνέδειξε τὴν Κρητικὴ ἁγία Ἐκκλησία ὡς θεματοφύλακα τῆς ἀποστολικῆς πατερικῆς παραδόσεως μέχρι σήμερα. Ἡ ἁγία τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία τιμᾶ τὸν ἅγιο Θεόδωρο ὡς ἕναν ἀπὸ τοὺς γνησίους πατέρες τοῦ ἕκτου χριστιανικοῦ αἰῶνος. Δι' εὐχῶν τοῦ ἁγίου ἐπισκόπου Γορτύνης Θεοδώρου, Χριστὲ ὁ Θεός, ἐλέησον καὶ σῶσον τὰς ψυχὰς ἡμῶν, ἀμήν.