Άγιος Κύριλλος ο Οσιομάρτυρας από τη Θεσσαλονίκη

Με την πυρά αναλώθηκε το άγιο σώμα του Οσιομάρτυρος Κυρίλλου του Θεσσαλονικέως κατά τα χρόνια της σκληρής τουρκοκρατίας στη Μακεδονία. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, το χίλια πεντακόσια σαράντα τέσσερα μετά Χριστόν, στα χρόνια της βασιλείας του σουλτάνου Σουλεϊμάν. Το κοσμικό όνομά του ήταν Κυριακός και ο πατέρας του ονομαζόταν Πέιος, ευλαβής χριστιανός με ρίζες από την επαρχία Πελαγονίας. Η οικογένειά του διέμενε στην ευρύτερη περιοχή της ακροπόλεως της Θεσσαλονίκης, μέσα στην ορθόδοξη συνοικία της παλαιάς πόλεως.

Σε ηλικία δέκα ετών έμεινε ορφανός από τους γονείς του και την κηδεμονία του ανέλαβαν δύο θείοι του από την πλευρά της μητρός. Ο ένας θείος του ήταν ευσεβής χριστιανός με βαθιά πίστη, ενώ ο άλλος είχε εξωμοτήσει στον μωαμεθανισμό για κοσμικά συμφέροντα. Τελικά την αποκλειστική κηδεμονία του ορφανού ανέλαβε ο μωαμεθανός θείος του, ο οποίος επέβαλε τους όρους του στο αγόρι. Τον έστειλε σε έναν επίσης μωαμεθανό βυρσοδέψη της πόλεως, για να μάθει κοντά του τη δερματουργική τέχνη του βιοπορισμού.

Ο νεαρός Κυριακός όμως ακολούθησε τις μυστικές συμβουλές του χριστιανού θείου του και αποφάσισε να εγκαταλείψει τον μωαμεθανό κηδεμόνα. Έφυγε κρυφά μαζί με κάποιους αγιορείτες μοναχούς, που βρίσκονταν εκείνη την εποχή στη Θεσσαλονίκη για διοικητικούς λόγους. Σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών έφθασε τελικά στο Άγιο Όρος και εκάρη μοναχός με το όνομα Κύριλλος. Έλαβε το άγιο σχήμα στη μονή Χιλανδαρίου, παίρνοντας πλέον τη μοναχική του πορεία στον δρόμο της σωτηρίας.

Με οκτώ ολόκληρα έτη ασκητικής ζωής σε χιλανδαρινό μετόχι ωρίμασε ο νεαρός μοναχός Κύριλλος μακριά από τις πειρασμικές παγίδες του κόσμου. Επειδή ήταν μικρός στην ηλικία και δεν επιτρεπόταν η μόνιμη διαμονή του εντός της Μονής, ασκήτευσε σε αυτό το μετόχι. Σε ηλικία είκοσι δύο ετών ταξίδεψε μαζί με δύο άλλους χιλανδαρινούς μοναχούς προς τη μεγάλη πόλη της Θεσσαλονίκης. Στόχος του ταξιδιού του ήταν να συναντήσει για πρώτη φορά μετά από χρόνια τον χριστιανό θείο του.

Ενώ κατέβαινε από την περιοχή της Ακροπόλεως προς το λιμάνι μαζί με τον εξάδελφό του, συνέβη μια απρόοπτη συνάντηση με το παρελθόν. Συνάντησε εντελώς τυχαία τον παλιό μωαμεθανό κηδεμόνα του, ο οποίος παρά την παρέλευση πολλών ετών αναγνώρισε τον Κύριλλο. Φώναξε αμέσως άλλους μουσουλμάνους για να τον συλλάβουν με την κατηγορία ότι αρνήθηκε δήθεν τη μωαμεθανική πίστη που είχε ασπασθεί παλαιότερα. Ο Κύριλλος οδηγήθηκε αμέσως στον τούρκο δικαστή της Θεσσαλονίκης, ο οποίος προσπάθησε να τον πείσει να εγκαταλείψει τη χριστιανική πίστη.

Όταν διαπίστωσε ότι κάθε προσπάθειά του πέφτει στο κενό, διέταξε να τον οδηγήσουν στη φυλακή μέχρι την τελική απόφαση. Σχεδίαζε να εκφέρει την επόμενη μέρα την οριστική δικαστική απόφαση και να αποφασίσει για την τύχη του γενναίου νεομάρτυρος. Το βράδυ ο Κύριλλος προσευχήθηκε στον Κύριο και ζήτησε δύναμη για να σταθεί μέχρι τέλους στην ομολογία της πίστεώς του. Με αμετακίνητη απόφαση να μείνει σταθερός στην πίστη του Χριστού στάθηκε ο γενναίος Κύριλλος ξανά μπροστά στον τούρκο δικαστή την επόμενη ημέρα.

Ο δικαστής επιχείρησε για δεύτερη φορά να τον μεταπείσει με υποσχέσεις πλούτου και απειλές βασανισμών, αλλά η προσπάθειά του απέτυχε εντελώς. Όταν διαπίστωσε ότι ο νεαρός μοναχός παρέμενε σταθερός, τον καταδίκασε σε θάνατο διά πυρός με γρήγορη εκτέλεση. Ο Κύριλλος οδηγήθηκε από εξαγριωμένο πλήθος φανατισμένων μουσουλμάνων και των δημίων του προς τον τόπο της εκτελέσεως. Ο τόπος αυτός βρισκόταν στο παλαιό βυζαντινό Ιπποδρόμιο της πόλεως, κοντά στον αρχαίο ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης.

Ο Τούρκος ύπαρχος επιχείρησε για τελευταία φορά, όπως ήταν η συνήθεια, να αλλάξει την απόφαση του ομολογητή του Χριστού. Πρόσφερε υλικές ανέσεις, πλούτη και απολαύσεις του κόσμου, αλλά ο Κύριλλος αρνήθηκε όλες τις δελεαστικές αυτές προτάσεις. Δήλωσε με παρρησία στον έπαρχο ότι ο μοναδικός πλούτος της ψυχής του ήταν ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Κατόπιν τούτων ο έπαρχος έδωσε τη φοβερή εντολή στους δημίους να ρίξουν αμέσως τον γενναίο Κύριλλο μέσα στην πυρά.

Η φλόγα αποτέφρωσε ολόκληρο το άγιο σώμα του στις έξι Ιουλίου του έτους χίλια πεντακόσια εξήντα έξι. Η ψυχή του πέταξε χαρούμενη προς τον Κύριο και ο Άγιος έλαβε τον στέφανο του οσιομαρτυρίου από τα χέρια του Σωτήρος. Με την ανακάλυψη μιας πήλινης λάρνακας μέσα στα θεμέλια του παλαιού ναού επιβεβαιώθηκε η αρχαία μαρτυρία του συναξαρίου του Οσιομάρτυρος Κυρίλλου. Το συναξάριο διεσώζει την πληροφορία ότι, καθώς το σώμα του Κυρίλλου επρόκειτο να αναλωθεί ολόκληρο μέσα στις φλόγες, οι διώκτες πρόσθεσαν οστά.

Έριξαν δηλαδή πάνω στην πυρά οστά νεκρών σκύλων, ώστε να αναμειχθούν με τα ιερά λείψανα του Αγίου. Η μοναδική ιστορική πηγή που διασώζει το μαρτύριο και την ακολουθία του Οσιομάρτυρος είναι το αθωνικό χειρόγραφο τριακόσια σαράντα επτά της μονής Διονυσίου. Πρόκειται για κείμενο γραμμένο σε λόγια γλώσσα της εποχής, αυτόγραφο έργο του ανωνύμου συντάκτη του μαρτυρίου. Χρονολογείται δηλαδή μεταξύ του τέλους του δέκατου εβδόμου και των αρχών του δέκατου ογδόου αιώνα μετά Χριστόν.

Η ίδια η αρχαιολογική σκαπάνη φανέρωσε τη σχετική επιβεβαίωση το χίλια εννιακόσια εβδομήντα δύο. Ανακαλύφθηκε τότε μία ιδιαίτερη λάρνακα πήλινη, η οποία περιείχε στο εσωτερικό της υπολείμματα οστών και υφάσματος αναμειγμένα με τέφρα. Βρέθηκε στα θεμέλια του παλαιού ναού των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης της Πλατείας Ιπποδρομίου της Θεσσαλονίκης. Η εύρεση αυτή έγινε λοιπόν μετά την κατεδάφιση του παλαιού ναού για την ανέγερση του νέου ναού στη θέση του.

Ο συνδυασμός του ευρήματος με τη μαρτυρία του Συναξαρίου συγκλίνει αποφασιστικά στην απόδοση των λειψάνων αυτών στον Κύριλλο τον Θεσσαλονικέα. Με τις πρεσβείες του γενναίου οσιομάρτυρος Κυρίλλου του εκ Θεσσαλονίκης, αξίωσε και εμάς Κύριε, της επουρανίου σου βασιλείας.