Στις είκοσι έξι Σεπτεμβρίου του χίλια οκτακόσια ογδόντα οκτώ γεννήθηκε στη Μόσχα ο μικρός Νικόλαος Μπελιάγιεφ, ο μετέπειτα Όσιος Νίκων της Όπτινα. Οι ευσεβείς γονείς του Μητροφάνης και Βέρα ανήκαν σε ξακουστή εμπορική οικογένεια της ρωσικής πρωτεύουσας και ανέθρεψαν τα παιδιά τους με γνήσια ορθόδοξη ευλάβεια προς τους αγίους. Όταν ο μικρός Νικόλαος ήταν μόλις στον πρώτο χρόνο της ζωής του, η οικογένεια δέχθηκε την ευλογημένη επίσκεψη του Αγίου Ιωάννου της Κρονστάνδης. Ο μέγας εκείνος αγιορείτης πατήρ έδωσε την ευχή του στη μητέρα Βέρα και της παρέδωσε μάλιστα και υπογεγραμμένη φωτογραφία του ως ευλογία για τη μέλλουσα ζωή.

Ο Νικόλαος και ο αδελφός του Ιωάννης αγαπούσαν με όλη τους την ψυχή τη συμμετοχή τους στις εκκλησιαστικές ακολουθίες της ενορίας τους. Διάβαζαν τις Άγιες Γραφές και τα πνευματικά βιβλία της Εκκλησίας με γνήσιο ζήλο και βαθιά κατανόηση των θείων νοημάτων. Αποφάσισαν λοιπόν να ακολουθήσουν τη μοναχική ζωή και έκοψαν σε λωρίδες έναν παλιό κατάλογο των ρωσικών μοναστηριών. Ο Νικόλαος προσευχήθηκε εγκάρδια στον Θεό και επέλεξε μία λωρίδα, η οποία ανέφερε την Όπτινα Έρημο των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Κοζέλσκ.

Ούτε εκείνος ούτε ο αδελφός του είχαν ποτέ ακούσει για το συγκεκριμένο μοναστήρι, ωστόσο πορεύθηκαν με πίστη προς τα εκεί. Στις είκοσι τέσσερις Φεβρουαρίου του χίλια εννιακόσια επτά οι δύο αδελφοί ταξίδεψαν στην Όπτινα με την ευχή της μητέρας τους Βέρας. Έγιναν δεκτοί στη μονή στις εννέα Δεκεμβρίου του ίδιου έτους, ημέρα μνήμης της θαυματουργής εικόνας της Ανέλπιστης Χαράς της Θεοτόκου. Τον Οκτώβριο του χίλια εννιακόσια οκτώ ο νεαρός Νικόλαος ορίστηκε γραμματέας του ηγουμένου Βαρσανουφίου, του προεστώτος της Σκήτης της Όπτινα.

Πέρα από τη συμμετοχή του στις ακολουθίες και τη μελέτη, η γραμματεία του Γέροντος έγινε το κύριο μοναστικό του διακόνημα μέχρι το τέλος της επίγειας πορείας του. Ο Άγιος Βαρσανούφιος προέβλεψε με προφητικό χάρισμα ότι ο νεαρός υποτακτικός θα γινόταν εξαίρετος μοναχός και άξιος μαθητής της οπτινιανής παραδόσεως. Ο Νικόλαος υπήρξε αφοσιωμένος ολοκαρδίως στον Γέροντά του και ακολουθούσε σταθερά το θέλημά του σε κάθε λεπτομέρεια του βίου του. Ο πατήρ Βαρσανούφιος του μετέδιδε γενναιόδωρα τη βαθιά γνώση και την πολύχρονη εμπειρία του στα πνευματικά ζητήματα της μοναχικής ζωής.

Τον οδηγούσε με σύνεση να ανεβαίνει βήμα προς βήμα την πνευματική κλίμακα των μοναχικών αρετών της Όπτινα. Η εν Χριστώ σχέση γέροντος και υποτακτικού αποτέλεσε την πιο όμορφη πτυχή της νεανικής ασκήσεώς του εκεί. Ολόκληρη η ψυχή του ανταποκρινόταν θαυμαστά στη γεροντική του παράδοση χωρίς αμφιβολίες ή πνευματικές αντιστάσεις και αμφιταλαντεύσεις. Στις είκοσι τέσσερις Μαΐου του χίλια εννιακόσια δεκαπέντε ο νεαρός μοναχός έλαβε το μικρό σχήμα και τη νέα μοναχική ονομασία Νίκων.

Έλαβε αυτό το όνομα προς τιμήν του Μάρτυρος Νίκωνος, του οποίου η μνήμη εορτάζεται στις είκοσι οκτώ Σεπτεμβρίου από την Εκκλησία. Στις τριάντα Απριλίου του χίλια εννιακόσια δεκαέξι χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος και αργότερα στις τρεις Νοεμβρίου του χίλια εννιακόσια δεκαεπτά πρεσβύτερος. Ο πατήρ Νίκων ενθυμείτο διαρκώς την προφητεία του Γέροντος Βαρσανουφίου, η οποία είχε δοθεί χρόνια πριν από τη ρωσική επανάσταση. Ο μέγας Άγιος Βαρσανούφιος είχε προβλέψει δύσκολους καιρούς για τα μοναστήρια, όπου οι χριστιανοί θα διώκονταν και θα μαρτυρούσαν με σκληρότητα.

Είχε επίσης προφητεύσει ότι ο ίδιος θα κοιμόταν προτού αρχίσουν τα δεινά εκείνα και ότι ο Νίκων θα τα ζούσε προσωπικά. Στις δεκαοκτώ Σεπτεμβρίου του χίλια εννιακόσια δεκαεννέα ο πατήρ Νίκων συνελήφθη και φυλακίσθηκε χωρίς δίκη μόνο και μόνο επειδή ήταν μοναχός. Αργότερα αφέθηκε ελεύθερος και επέστρεψε στην Όπτινα, όπου οι μοναχοί είχαν σχηματίσει αγροτικό συνεταιρισμό για τη βιοποριστική επιβίωσή τους. Το χίλια εννιακόσια είκοσι τρία οι σοβιετικοί έκλεισαν τον συνεταιρισμό και μετέτρεψαν την ιερή μονή σε λαϊκό μουσείο.

Δύο μοναχοί παρέμειναν να εργάζονται εκεί, ενώ οι υπόλοιποι εξορίστηκαν και εκδιώχθηκαν από το αρχαίο τους ασκητήριο των πατέρων. Ο πατήρ Νίκων έλαβε ευλογία από τον πατέρα Ισαάκ να λειτουργεί στον ναό της Παναγίας Καζανιώτισσας και να δέχεται προσκυνητές. Όταν προσέρχονταν άνθρωποι ζητώντας πνευματική συμβουλή, εκείνος επικαλείτο πάντοτε τα φιλόθεα λόγια των μεγάλων Γερόντων της Όπτινα. Στις αρχές του χίλια εννιακόσια είκοσι τέσσερα έκλεισε και ο τελευταίος ναός της μονής και ο πατήρ αναγκάστηκε να αποχωρήσει εκείθεν.

Πήγε να μείνει στο Κοζέλσκ μαζί με τον πατέρα Κύριλλο Ζλένκο και συνέχισε εκεί την πνευματική του αποστολή προς τους χριστιανούς. Ήταν σοφός πνευματικός και βοηθούσε τους ανθρώπους να ξεπερνούν την ντροπή και να αποκαλύπτουν τις αμαρτίες, οι οποίες τους βασάνιζαν επί χρόνια ολόκληρα. Τον Ιούνιο του χίλια εννιακόσια είκοσι επτά συνελήφθη και πάλι μαζί με τον πατέρα Κύριλλο και τον πατέρα Αγαπητό Ταούμπ. Στάλθηκαν στο σκληρό σοβιετικό στρατόπεδο Κεμπερπούνκτ, όπου ο πατήρ Νίκων ορίστηκε φύλακας στις αποθήκες του στρατοπέδου εκείνου.

Όταν τελείωσε η εκεί ποινή του, στάλθηκε εξορία στο μακρινό Αρχαγγέλσκ και βρέθηκε σε σκληρότερη ακόμη δοκιμασία υπομονής. Στο Αρχαγγέλσκ ο πατήρ Νίκων κατέλυσε στο σπίτι μίας ηλικιωμένης γυναίκας, η οποία δεν του πρόσφερε καμία πνευματική ή σωματική ανάπαυση. Στην αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ενώ καθάριζε χιόνι, το πόδι του άρχισε να αιμορραγεί και ανέπτυξε υψηλό πυρετό από κρυώματα. Σύντομα τον επισκέφθηκε ο πατήρ Πέτρος, ο οποίος είχε ζήσει κάποτε στην Όπτινα, και τον υποδέχθηκε στο σπίτι του.

Τους τελευταίους δύο μήνες ο πατήρ Νίκων κοινωνούσε σχεδόν καθημερινά τα Άχραντα Μυστήρια του Σώματος και Αίματος Κυρίου. Στις είκοσι πέντε Ιουνίου του χίλια εννιακόσια τριάντα ένα ο πατήρ Νίκων εκοιμήθη ειρηνικά εν Κυρίω, σε ηλικία μόλις σαράντα δύο ετών.