Λίγο πριν από την περσική επιδρομή στις βυζαντινές κτήσεις, στην επαρχία της δεύτερης Κιλικίας, στην πόλη Άδανα, έζησε ένας ευλαβής οικονόμος της εκεί καθεδρικής εκκλησίας. Το όνομά του ήταν Θεόφιλος, και πολιτευόταν με πραγματική αρετή και αγιότητα, διοικώντας με δικαιοσύνη και σωφροσύνη την εκκλησιαστική περιουσία της επαρχίας. Ήταν για τον αρχιερέα του πραγματικός οφθαλμός που προσέφερε προσοχή σε όλα, και δεξί χέρι που εκτελούσε κάθε εντολή. Όλοι τον αγαπούσαν εξίσου, καθώς υπήρξε πατέρας των ορφανών, τροφέας των χηρών, καταφύγιο των φτωχών και προστάτης των αδικουμένων.

Δεν υπήρχε άνθρωπος μέσα στην πόλη που να μην παρηγορούσε με λόγια και έργα, χαρίζοντας ανακούφιση στους πονεμένους. Έτσι όλοι τον τιμούσαν σαν πατέρα, τον αγαπούσαν σαν ευεργέτη, και τον δοξολογούσαν με εγκώμια για την αγαθότητά του. Όταν ο ευσεβής επίσκοπος της πόλεως μετέστη πληρωμένος ημερών στις αιώνιες μονές της Βασιλείας του Θεού, οι κάτοικοι εξέλεξαν ομόφωνα τον Θεόφιλο νέο τους ποιμένα. Έστειλαν την επιλογή τους στον μητροπολίτη Κιλικίας, ζητώντας να τον χειροτονήσει επίσκοπο της Άδανας με ιδιαίτερη συγκίνηση και επιμονή.

Ο μητροπολίτης γνώριζε προσωπικά τον Θεόφιλο ως άνθρωπο ενάρετο και θεοσεβή, ικανό να ποιμάνει την επαρχία με σύνεση. Τον κάλεσε λοιπόν χωρίς καθυστέρηση κοντά του, ώστε να τελεστεί κανονικά η αρχιερατική του χειροτονία ενώπιον του ιερού κλήρου. Όταν ο μητροπολίτης κάλεσε τον Θεόφιλο για τη χειροτονία, εκείνος αρνήθηκε ολοκληρωτικά να αποδεχτεί τη μεγάλη αρχιερατική τιμή. Έπεσε με δάκρυα στα πόδια του ιεράρχη και τον ικέτευε ολόθερμα να μην του φορτώσει εκείνο το βαρύ φορτίο.

Φώναζε μέσα από την ταπεινή του καρδιά πως γνώριζε τις προσωπικές του αμαρτίες και ότι ήταν ανάξιος του ποιμαντικού σχήματος. Παρά τις επίμονες παρακλήσεις του μητροπολίτη και του πιστού λαού, παρέμεινε αμετακίνητος στη βαθιά και αληθινή ταπείνωσή του. Έτσι ο μητροπολίτης χειροτόνησε τελικά άλλον αρχιερέα στη θέση του, και ο Θεόφιλος συνέχισε ταπεινά την οικονομική του υπηρεσία. Μετά από κάποιο διάστημα όμως, ορισμένοι φθονεροί άνθρωποι, κινούμενοι από σατανική ζήλεια, άρχισαν να συκοφαντούν τον δίκαιο.

Στην αρχή ο νέος επίσκοπος δεν τους πίστευε, γνωρίζοντας την άμεμπτη και ενάρετη ζωή του Θεοφίλου. Σταδιακά όμως υπέκυψε στις συνεχείς αυτές κατηγορίες και τελικά απομάκρυνε τον Θεόφιλο από κάθε υπηρεσία και ευθύνη. Ο δίκαιος αναγκάστηκε να ζει σιωπηλά στο σπιτάκι του, αναπαυόμενος από τους κόπους, ενώ η οικονομική φροντίδα δόθηκε σε άλλον υπεύθυνο. Έτσι ο μισόκαλος και πανούργος διάβολος βρήκε ευκαιρία να εργαστεί την πνευματική πτώση του ευσεβούς εκείνου δικαίου ανδρός.

Η δοκιμασία της ταπεινώσεως μετατράπηκε ταχύτατα σε αφόρητη φωτιά εσωτερικού πειρασμού μέσα στην κουρασμένη και πληγωμένη ψυχή του δικαίου. Ο πονηρός εχθρός του ανθρωπίνου γένους όπλισε όλη του τη δολιότητα κατά του δικαίου με ταραχή και πικρία. Άρχισε να ψιθυρίζει στην ψυχή του πικρές σκέψεις, λέγοντάς του ότι ο επίσκοπος τον ατίμασε άδικα και μνημονεύοντας τους μεγάλους κόπους που είχε προσφέρει. Ο Θεόφιλος ξεχνώντας σταδιακά τη συνηθισμένη ελπίδα του προς τον Θεό, βυθίστηκε σε φοβερή μικροψυχία και αβάστακτη θλίψη.

Άρχισε να ντρέπεται να βγει στον κόσμο, νομίζοντας ότι όλοι τον περιγελούν και κανείς πια δεν τον τιμά. Στην καρδιά του φούντωσε ακατάσχετη επιθυμία να ανακτήσει την προηγούμενη εξουσία του και τη φροντίδα της εκκλησιαστικής περιουσίας. Έτσι έχασε τη θεία χάρη και έπεσε σε απελπισία, καταφεύγοντας τελικά σε μάγο για να βρει κακή και ασεβή βοήθεια. Στην ίδια πόλη ζούσε εκείνη την περίοδο ένας Εβραίος μάγος, διαβόητος γόης και πραγματικός υπηρέτης του πονηρού δαίμονα.

Ο Θεόφιλος επισκέφθηκε τον μάγο τη νύχτα και τον παρακάλεσε με δάκρυα να τον βοηθήσει στη μεγάλη του θλίψη. Εκείνος υποσχέθηκε να τον οδηγήσει στον δικό του κύριο τη νύχτα την επόμενη και να βρει τη ζητούμενη λύση. Έτσι ο εκλεκτός δούλος του Θεού έπεσε σε πραγματικά αλλεπάλληλες παγίδες του μισανθρώπου και πανούργου διαβόλου. Η νύχτα εκείνη υπήρξε αρχή φοβερότερης ακόμη πτώσεως, που θα συγκλόνιζε τον Θεόφιλο και ολόκληρη την Εκκλησία της εποχής.

Τη νύχτα της επομένης ο μάγος οδήγησε τον δυστυχή Θεόφιλο σε εγκαταλειμμένο ιπποδρόμιο, τόπο σκιερό και απομονωμένο. Του παρήγγειλε επίμονα να μην κάνει το σημείο του τιμίου σταυρού, ισχυριζόμενος ότι αυτός δεν προσφέρει καμία πραγματική βοήθεια στους ανθρώπους. Τότε ο μάγος έδειξε στον δυστυχή ένα φοβερό σατανικό όραμα, με πλήθος δαιμόνων που υμνούσαν τον αρχηγό του σκότους. Ο πονηρός σατανάς καθόταν εν μέσω αυτών μέσα σε ψεύτικη και απατηλή δόξα, σαν αληθινός βασιλιάς του ψεύδους.

Ο Εβραίος μάγος έπιασε τον Θεόφιλο από το χέρι και τον οδήγησε ενώπιον του εξωμότη άρχοντα του σκότους. Ο σατανάς ζήτησε από τον δυστυχή να αρνηθεί ευθέως τον Σωτήρα Χριστό και την παναγίαν Δέσποινα Θεοτόκο. Ο τυφλωμένος και απογοητευμένος Θεόφιλος πέταξε τον τίμιο σταυρό του και έγραψε ιδιοχείρως απαρνητική επιστολή προς τον σατανά. Σφράγισε με το ίδιο του το χέρι το χαρτί της απαρνήσεως και το παρέδωσε στον αρχηγό του σκότους με βεβαίωση.

Ο διάβολος τον αγκάλιασε σαν φίλο, τον φίλησε με τα ακάθαρτα χείλη του, και υποσχέθηκε ότι θα του δώσει εξουσία μεγαλύτερη από πριν. Έτσι έγινε η φοβερή εκείνη πτώση του δικαίου σε ολοκληρωτική προδοσία της πίστεως και απάρνηση του Σωτήρος Χριστού. Ο πιστός υπηρέτης του Ευτυχιανός θα κατέγραφε αργότερα όλα αυτά τα τραγικά γεγονότα ως αξιόπιστος μάρτυρας της ιστορίας. Το πρωί ο επίσκοπος μετανόησε από θεία κίνηση και κάλεσε τον Θεόφιλο πίσω στη θέση του οικονόμου.

Του απέδωσε διπλή τιμή ενώπιον ολοκλήρου του ιερού κλήρου και του πιστού λαού της πόλεως, ζητώντας του και ταπεινή συγγνώμη. Από εκείνη την ώρα ο Θεόφιλος ξανάρχισε να ζει στην προηγούμενη τιμή και εξουσία, διοικώντας όλα τα εκκλησιαστικά πράγματα και ακούγοντας τον επαίνεμό του παντού. Σιγά-σιγά όμως άρχισε να συνέρχεται από τον κακό λήθαργο, σαν να ξυπνούσε από βαθύ και θανάσιμο πνευματικό ύπνο. Ο φιλάνθρωπος Σωτήρ Χριστός, που δεν θέλει τον θάνατο των αμαρτωλών αλλά την ειλικρινή τους μετάνοια, θυμήθηκε τις προηγούμενες αγαθοεργίες του δούλου του.

Με μυστικές ουράνιες εμπνεύσεις της θείας του χάριτος έβαλε στην ταραγμένη καρδιά του ταπεινή σκέψη μετανοίας και ολοκληρωτικής επιστροφής. Ο Θεόφιλος συγκλονίστηκε από αυτό που είχε πράξει αρνούμενος τον Σωτήρα Χριστό και την Πανύμνητη μητέρα του. Άρχισε να κλαίει νύχτα και ημέρα ασταμάτητα, στενάζοντας πικρότατα από τα έγκατα της πληγωμένης και ταραγμένης καρδιάς του. Έλεγε με πικρία στον εαυτό του ότι έχασε τη σωτηρία του και έγινε δούλος του πονηρού.

Παρ' όλα αυτά αποφάσισε να καταφύγει με όλη την ψυχή του στην παναγίαν Παρθένο, ζητώντας πραγματική θεϊκή μεσιτεία. Πίστευε ταπεινά πως η Πανάχραντος Δέσποινα δεν θα τον εγκατέλειπε στην απελπισία, παρά τη φοβερή του πτώση. Σε ένα ησυχαστικό και απόμερο μέρος της ίδιας πόλεως υπήρχε ένας μικρός ναός αφιερωμένος στην Πανύμνητη Δέσποινα Θεοτόκο. Σε αυτόν τον ευλογημένο ναό αποφάσισε ο μετανοημένος Θεόφιλος να εγκλειστεί για ολοκληρωμένη και ανεμπόδιστη προσευχή.

Πέφτοντας ενώπιον της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας, άρχισε να προσεύχεται με δάκρυα και θερμές ολοτελείς ικεσίες. Σαράντα ολόκληρες ημέρες και σαράντα νύχτες παρέμεινε ασίτος, εξομολογούμενος, μετανοιοκλίτης και ικετεύοντας ολοθρήνητα και ασταμάτητα την Παναγία. Μετά τη σαραντάδα εκείνη η Παναγία Δέσποινα του εμφανίστηκε στη μέση της νύχτας με ουράνιο φως. Δίστασε αρχικά να μεσιτεύσει υπέρ του ανθρώπου που είχε αρνηθεί τον υιό της και την ίδια.

Η ολόθερμη όμως μετάνοιά του και τα πύρινα δάκρυά του τελικά έκαμψαν τη φιλεύσπλαχνη και μητρική της καρδιά. Παρακάλεσε υπέρ αυτού τον φιλάνθρωπο Χριστό, και η σεσημασμένη απαρνητική επιστολή επιστράφηκε θαυματουργικά πάνω στο στήθος του. Ο Θεόφιλος μετέβη χαρούμενος στη Λειτουργία, όπου ο επίσκοπος έκαψε δημόσια το χαρτί ενώπιον του πιστού λαού. Κοινώνησε των αχράντων και ζωοποιών Μυστηρίων, και το πρόσωπό του φωτίστηκε σαν λαμπερός μεσημβρινός ήλιος ενώπιον όλων.

Μετά από τρεις ημέρες παρέδωσε ειρηνικά τη δικαία ψυχή του στα τίμια χέρια του φιλανθρώπου Σωτήρος Χριστού. Ενταφιάστηκε από τους πιστούς αδελφούς κάτω από την ίδια ιερή εικόνα της Παναγίας, στον τόπο όπου είχε προσφέρει τη συντριπτική του μετάνοια. Έτσι το έλεος του Σωτήρος Χριστού και της Πανυπεράγνου μητρός του δοξάστηκε λαμπρά πάνω σε αυτόν τον αμαρτωλό άνθρωπο. Η μνήμη της φοβερής αυτής μετανοίας παραμένει διδακτική για κάθε ορθόδοξο πιστό μέχρι τις σημερινές ημέρες.