Ο Όσιος Ιωσήφ ο Γεροντογιάννης της Κρήτης

Ένας τραχύς και ατίθασος Κρητικός είδε τη μικρή του κόρη να χάνεται από φωτιά μέσα στο αλώνι, την ώρα που εκείνος πουλούσε ξύλα Κυριακάτικη ημέρα. Από εκείνη τη στιγμή ο Ιωάννης Βιτσέντζος μεταμορφώθηκε σε άνθρωπο της προσευχής, της μετάνοιας και της θαυματουργίας στην έρημη Κρήτη. Γεννήθηκε το χίλια επτακόσια ενενήντα εννέα στο ημιερειπωμένο Μονύδριο του Τιμίου Προδρόμου Καψά, όπου είχαν καταφύγει οι ευσεβείς γονείς του Εμμανουήλ και Ζαμπία λόγω της τουρκικής επιδρομής.

Όταν ησύχασε η κατάσταση, η οικογένεια εγκαταστάθηκε μόνιμα στο χωριό Λιθίνες της επαρχίας Σητείας. Σε νόμιμη ηλικία ο νέος νυμφεύθηκε την Καλλιόπη από τους Γεροντάκηδες, μια κοπέλα που ζούσε κρυμμένη στα παράλια από φόβο των Τούρκων. Η αδελφή της είχε δώσει τέλος στη ζωή της για να μην ατιμασθεί από έναν Τούρκο που την επιβουλεύθηκε. Το ζευγάρι απέκτησε τέσσερα παιδιά, τρεις κόρες και έναν γιο, και έζησε στο μετόχι Κατσαρόλι κοντά στις Λιθίνες.

Ο Γεροντογιάννης ήταν ευσεβής μα ατίθασος, στόχος συχνός των τουρκικών αρχών, και κατέφευγε με τους δικούς του στο φαράγγι των Περβολακίων. Κάποια Κυριακή ο Ιωάννης φόρτωσε ξύλα στο ζώο του για να τα πουλήσει στους Αρμένους και στον Χανδρά. Πήρε μαζί την Καλλιόπη και την άφησε στις Λιθίνες, ενώ τα παιδιά έμειναν μόνα τους στο μετόχι. Στον γυρισμό ένα κακό προαίσθημα φώλιασε στην καρδιά της μητέρας και βιαζόταν να φτάσουν γρήγορα. Όταν έφτασαν, βρήκαν τη μικρή τους Ειρήνη καμένη έξω στο αλώνι, εκεί που την έβγαλαν τα αδέλφια της.

Νόμιζαν πως ο αέρας θα έσβηνε τη φωτιά που είχε αρπάξει το φορεματάκι της. Ο πατέρας θεώρησε τον χαμό της κόρης του θεία τιμωρία για την καταπάτηση της Κυριακάτικης αργίας και για τις αμαρτίες του. Έφυγε τότε από το μετόχι και εγκαταστάθηκε μόνιμα στις Λιθίνες, μέσα σε βαθιά συντριβή. Οι χωριανοί διαπίστωναν καθημερινά την αλλοίωση που συντελούνταν μέσα του από τη χάρη του Θεού. Ο σκληρόκαρδος και εριστικός Ιωάννης έγινε μακρόθυμος, πράος, ελεήμων και ανεξίκακος άνθρωπος της Εκκλησίας.

Οι νηστείες, οι προσευχές, οι ελεημοσύνες και η διαρκής μετάνοια καθάρισαν την καρδιά του και φώτισαν τον νου του. Έτσι αξιώθηκε να δεχθεί τη μεγάλη θεία αποκάλυψη που σφράγισε όλη την υπόλοιπη ζωή του. Το χίλια οκτακόσια σαράντα ένα, σε ηλικία σαράντα δύο ετών, ο Γεροντογιάννης έπεσε σε βαθύ ύπνο για σαράντα τρεις ώρες. Άγγελος Κυρίου τον άρπαξε, όπως άλλοτε τον Απόστολο Παύλο, σε υψηλή θεωρία ουρανίων πραγμάτων. Είδε τις τάξεις των δικαίων μέσα στη δόξα και στη χαρά, αλλά και τις τιμωρίες των καταδικασμένων στην αιώνια κόλαση.

Όταν ξύπνησε γαλήνιος, βρήκε γύρω του πλήθος συγγενών και συγχωριανών που είχαν μαζευτεί από περιέργεια. Ανάμεσά τους και μια παράλυτη γερόντισσα, την οποία θεράπευσε με την ευχή του μπροστά στα έκπληκτα μάτια όλων. Από εκείνη τη μέρα άρχισε να κηρύττει και να επιτελεί θαύματα στους πάσχοντες της επαρχίας Σητείας. Πλήθος ασθενών και αναπήρων κατέφευγαν στο σπίτι του για παρηγοριά, ευλογία και θεραπεία από κάθε αρρώστια. Οι τουρκικές αρχές όμως τον θεώρησαν ύποπτο για επαναστατική δράση με θρησκευτικό πρόσχημα και τον κάλεσαν τρεις φορές στο Ηράκλειο.

Όπου περνούσε ο διωκόμενος καλόγερος, μαζευόταν πλήθος κόσμου για να τον χαιρετήσει και να λάβει την ευλογία του. Στην τρίτη προσαγωγή ο Διοικητής Μουσταφάς Πασάς εξοργίστηκε με τη μεγάλη συρροή των πιστών και διέταξε τη φυλάκισή του χωρίς αναβολή. Μεσολάβησε ο Σητειακός σύμβουλος Ιωάννης Καπετανάκης από το χωριό Κρυά και πήρε τον Γεροντογιάννη στο σπίτι του ώσπου να εκδοθεί η απόφαση. Φημολογούνταν πως η ποινή θα ήταν εξορία εκτός Κρήτης ή μακροχρόνια φυλάκιση του Οσίου.

Τότε όμως γκρεμίστηκε από τη σκάλα το παιδί του Διοικητή και έμεινε αναίσθητο, χωρίς κανένας γιατρός να μπορεί να το συνεφέρει. Η πατρική στοργή ανάγκασε τον Τούρκο Διοικητή να καλέσει τον θαυματουργό θεραπευτή των Ρωμιών στο σπίτι του. Μόλις ο Γεροντογιάννης ακούμπησε το χέρι του και ψιθύρισε μια ευχή, το μισοπεθαμένο παιδί συνήλθε αμέσως στις αισθήσεις του. Ανάλογη θεραπεία χάρισε και στην πεθερά του Διοικητή, που υπέφερε από χρόνια και ανίατη αρρώστια.

Ο Πασάς ελευθέρωσε τότε τον Όσιο και του έστειλε με ευγνωμοσύνη πλούσια δώρα στο χωριό. Εκείνος δέχθηκε να κρατήσει μόνο δεκαεπτά καντήλια για τον ναό της Παναγίας των Λιθινών. Ο Επίσκοπος Ιεράς και Σητείας Ιλαρίων τον συμβούλευσε τότε να αποσυρθεί σε ερημική περιοχή, μακριά από τις καταγγελίες. Ο Όσιος δεν μπορούσε να σκεφθεί άλλον τόπο εκτός από το ημιερειπωμένο Μονύδριο του Καψά, που σχετιζόταν με όλη του τη ζωή. Εκεί είχε γεννηθεί, βαπτισθεί και νυμφευθεί την Καλλιόπη μέσα σε ώρες δύσκολες.

Έτσι η νεότερη ιστορία της Μονής Καψά αρχίζει το χίλια οκτακόσια σαράντα ένα με την εγκατάστασή του στην έρημο. Ο τελευταίος ιδιοκτήτης της περιοχής, Χατζη-Νικόλαος Ζαφείρης από την Αγία Τριάδα Σητείας, παραχώρησε στον Όσιο τον σπηλαιώδη ναό και τη γύρω έκταση. Ο Γεροντογιάννης ήταν εντελώς αγράμματος και δεν άφησε γραπτά στοιχεία για όσα βρήκε τότε στον ερημικό αυτό τόπο. Σίγουρα υπήρχε ο ναός του Αγίου Ιωάννου με δύο μικρά οικήματα και ένα πηγάδι με υφάλμυρο νερό.

Το εγκαταλελειμμένο Μονύδριο άρχισε πάλι να αποκτά ζωή και να γεμίζει προσκυνητές και ασθενείς από όλη την Κρήτη. Ο Όσιος έμενε για δεκαεπτά χρόνια σε ένα απόκρημνο σπήλαιο, βορειοδυτικά του σπηλαιώδους ναού της Μονής. Τα παλιά κελλιά τα παραχώρησε στους πολυάριθμους προσκυνητές που έφταναν εκεί από κάθε γωνιά της επαρχίας. Σιγά σιγά δημιουργήθηκε ο πυρήνας της πρώτης συνοδείας του από νέους μοναχούς που τον ακολούθησαν. Το χίλια οκτακόσια πενήντα οκτώ διέκοψε για πέντε μήνες τις εργασίες και κατέφυγε στην Κάσο, εξαιτίας νέας επανάστασης στην Κρήτη.

Το χίλια οκτακόσια εξήντα ένα προστέθηκε το δεύτερο κλίτος της Αγίας Τριάδος στο Καθολικό μέσα στον βράχο. Τα κτίσματα οικοδομήθηκαν σε τέσσερα επίπεδα με κελλιά, ξενώνα, τράπεζα, μαγειρείο, φούρνο, αποθήκες και μεγάλη υδατοδεξαμενή. Το χίλια οκτακόσια εξήντα τρία το μοναστήρι ήταν εντελώς έτοιμο και ο Επίσκοπος Ιλαρίων τέλεσε τα εγκαίνια του Καθολικού. Τότε προχείρισε τον κατά κόσμον Ιωάννη σε Μεγαλόσχημο Μοναχό και του έδωσε το όνομα Ιωσήφ. Στην επανάσταση του χίλια οκτακόσια εξήντα έξι ο Όσιος φοβήθηκε μήπως οι κατακτητές καταστρέψουν τη Μονή του.

Αποφάσισε τότε να εγκατασταθεί με τη συνοδεία του στο παλιό εγκαταλελειμμένο μοναστήρι της Αγίας Σοφίας, στο οροπέδιο των Αρμένων. Στη Μονή Καψά άφησε μόνον έναν επιστάτη μοναχό μέχρι το χίλια οκτακόσια εβδομήντα. Και στην Αγία Σοφία ο Όσιος ασχολήθηκε με την εκ βάθρων ανακαίνιση και την καλλιέργεια των κτημάτων της. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα μεταμόρφωσε κυριολεκτικά την περιοχή, προκαλώντας τον θαυμασμό όλων των κατοίκων. Καθώς πολλοί προσκυνητές έφταναν και εκεί από τα γύρω χωριά, ο Όσιος έπεσε θύμα συκοφαντίας.

Έτσι επέστρεψε στην αρχική του Μονή ύστερα από εντολή του τότε Επισκόπου Νεοφύτου. Ζούσε με έντονη άσκηση, προσευχή και αυστηρή νηστεία, τρώγοντας μόνο ξηρή τροφή. Το τραπέζι του είχε κυρίως ελιές, χόρτα και παξιμάδια από τη φτωχή τράπεζα της Μονής. Τις περισσότερες ώρες της ημέρας προσευχόταν στο κελλί του, παρακολουθώντας τις Ακολουθίες από ένα μικρό παράθυρο. Κατέβαινε στην Εκκλησία μόνο τις Κυριακές, οπότε κοινωνούσε των Αχράντων Μυστηρίων του Κυρίου.

Έλαβε από τον Θεό πλούσια χαρίσματα και επιτελούσε καθημερινά πλήθος θαυμάτων σε όσους τον πλησίαζαν με πίστη. Η φήμη του διαδόθηκε σε ολόκληρη την Κρήτη και στα νησιά Χάλκη, Κάσο και Σύμη με μεγάλη ταχύτητα. Πλήθος πιστών τον επισκέπτονταν καθημερινά, ζητώντας τις σοφές συμβουλές και τις οδηγίες του για τη ζωή. Άλλοι ζητούσαν θεραπεία από βαριές αρρώστιες ή απαλλαγή από ακάθαρτα πνεύματα που τους ταλαιπωρούσαν. Ο Γεροντογιάννης κρατούσε μέσα του την εσωτερική ησυχία και κινούνταν από άπειρη αγάπη προς τον πάσχοντα άνθρωπο.

Σταύρωνε το αλμυρό νερό της θάλασσας και αμέσως γινόταν γλυκό και πόσιμο για όλους. Έριχνε το ράσο του στη θάλασσα και το χρησιμοποιούσε ως σχεδία για να πηγαίνει στο Κουφονήσι. Είχε ακόμη προορατικό χάρισμα και ξεχώριζε αμέσως τα κλεμμένα προϊόντα που του έφερναν ως δώρα οι προσκυνητές. Ζητούσε μάλιστα από εκείνους που τα έφερναν να τα γυρίσουν πίσω στους νόμιμους κατόχους τους. Η πολυχρόνια και υπεράνθρωπη άσκηση γρήγορα εξασθένησε το ασθενικό σώμα του και λέπτυνε τη φωνή του.

Οι παρευρισκόμενοι μετά βίας μπορούσαν να ακούσουν όσα τους έλεγε στις τελευταίες παραινέσεις του. Τους τελευταίους μήνες της ζωής του παρέμενε στο κελλί του κλινήρης και υπέμενε με χαρά τους πόνους. Προείδε τον θάνατό του και κάλεσε όλη τη συνοδεία στο κελλί του πριν από την εκδημία του. Τους ζήτησε συγχώρηση και τους έδωσε τις τελευταίες πατρικές συμβουλές για την πορεία της Μονής. Άφησε διάδοχό του τον Μοναχό Ανανία και προείπε όσα θα συμβούν στη Μονή μετά τον θάνατό του.

Όρισε με ακρίβεια την ημέρα και την ώρα της κοιμήσεώς του στους αδελφούς της συνοδείας. Στις έξι Αυγούστου του χίλια οκτακόσια εβδομήντα τέσσερα κοινώνησε από τον εγγονό του Διάκονο Ιωσήφ και τον Ιερομόναχο Γεννάδιο. Έπειτα κάλεσε ξανά τους πατέρες, ζήτησε για άλλη μια φορά συγχώρηση και έκανε το σημείο του Σταυρού. Πλάγιασε δεξιά, σταύρωσε τα χέρια του οσιακά και παρέδωσε την ψυχή του στον μεταμορφωθέντα Κύριο. Η σωρός του έγινε λαϊκό προσκύνημα και έμεινε άταφη για τρεις ημέρες μέσα στη Μονή.

Τάφηκε στις εννέα Αυγούστου μέσα στην Εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου, σε πέτρινο λαξευμένο τάφο. Η ανακομιδή των λειψάνων του έγινε στις επτά Μαΐου του χίλια εννιακόσια ογδόντα δύο, εκατόν οκτώ χρόνια μετά. Τα ιερά λείψανα τοποθετήθηκαν μέσα σε αργυρή λάρνακα μαζί με την τίμια κάρα του και εκπέμπουν άρρητη ευωδία.