Όταν οι στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού ήρθαν να τον συλλάβουν, βρήκαν τον γέροντα ξαπλωμένο μέσα στο φέρετρό του, αφού ο Κύριος τον είχε πάρει την ίδια νύχτα. Λίγα χρόνια νωρίτερα, ένας απελπισμένος πατέρας που σκεφτόταν να εγκαταλείψει γυναίκα και παιδιά άκουσε από εκείνον πως σε τρεις μέρες θα έμπαινε σε καινούργιο σπίτι, και έτσι ακριβώς έγινε. Ο Όσιος Ανατόλιος ο Νεότερος, ο Αλέξανδρος Ποτάποφ κατά κόσμον, ποθούσε από νεαρή ηλικία να ακολουθήσει τον μοναχικό βίο.

Η μητέρα του όμως δεν του έδινε την ευχή της για ένα τέτοιο βήμα, και έτσι αναγκάστηκε να περιμένει υπομονετικά τον καιρό του. Μόνο μετά την κοίμηση εκείνης μπόρεσε να φτάσει στη φημισμένη μονή της Όπτινα και να ενδυθεί το μοναχικό σχήμα. Εκεί έζησε πολλά χρόνια μέσα στη Σκήτη, υπηρετώντας ως κελιώτης τον μεγάλο γέροντα Όσιο Αμβρόσιο, του οποίου η μνήμη τιμάται τη δέκατη Οκτωβρίου. Μετά την κοίμηση του Οσίου Αμβροσίου, ανέλαβε αθόρυβα έργο γέροντα, αν και ο ίδιος έφερε ακόμη μόνο τον βαθμό του διακόνου.

Η αγάπη του και η διάκρισή του τράβηξαν γρήγορα κοντά του ψυχές κάθε λογής. Δεχόταν τους πάντες με ανοιχτή καρδιά, και γύρω από το κελί του σχηματίζονταν συνεχώς πλήθη ανθρώπων που περίμεναν με υπομονή μια λέξη παρηγοριάς. Κοιμόταν ελάχιστα, καθώς οι επισκέπτες δεν έφευγαν από τον τόπο του παρά μόνο αργά τη νύχτα. Ήταν πάντοτε γλυκύς, ταπεινός και έτοιμος να σταθεί δίπλα σε όποιον τον πλησίαζε με πόνο ή με βάσανα. Μια μέρα τον επισκέφθηκε ένας άντρας που η οικογένειά του ζούσε χωρίς στέγη, με ελάχιστα χρήματα και χωρίς καμία ανθρώπινη βοήθεια.

Κανείς δεν στάθηκε στο πλευρό του, και η απελπισία τον είχε σπρώξει στο ποτό και στη μαύρη απογοήτευση. Αποφάσισε τότε να αφήσει τη γυναίκα και τα παιδιά του και να φύγει στη Μόσχα αναζητώντας κάποια δουλειά. Πριν όμως πάρει τον δρόμο, σκέφτηκε να περάσει πρώτα από την Όπτινα και να μιλήσει με τον πατέρα Ανατόλιο. Καθώς ο όσιος τον ευλογούσε, τον χτύπησε ελαφρά στο κεφάλι, και ο άντρας ομολόγησε πως ήθελε να πεθάνει. Ο γέροντας τον ρώτησε με αγάπη και άκουσε υπομονετικά όλη την ιστορία του πόνου του.

Ύστερα τον ευλόγησε ξανά και του είπε πως σε τρεις μέρες θα έμπαινε σε νέο σπίτι. Ο λόγος του γέροντα εκπληρώθηκε ακριβώς, και ολόκληρη η ζωή εκείνου του ανθρώπου άλλαξε ριζικά μέσα από μια απρόσμενη πρόνοια του Θεού. Στις αρχές της δεκαετίας του χίλια εννιακόσια είκοσι, ο Όσιος Ανατόλιος έγινε στόχος χλευασμού και βασανισμού από τους στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού. Υπέμεινε πολλά πάθη και ταπεινώσεις, αλλά συνέχισε να δέχεται με την ίδια αγάπη όσους κατέφευγαν στο κελί του.

Όταν επρόκειτο να συλληφθεί στις είκοσι δύο Ιουλίου του χίλια εννιακόσια είκοσι δύο, ζήτησε λίγο χρόνο για να ετοιμαστεί κατάλληλα. Οι στρατιώτες επέστρεψαν το επόμενο πρωί και ρώτησαν τον υποτακτικό του γέροντα, τον πατέρα Βαρνάβα, αν εκείνος ήταν έτοιμος. Ο πατέρας Βαρνάβας τους κάλεσε να περάσουν μέσα, και τότε αντίκρισαν τον Όσιο Ανατόλιο ξαπλωμένο μέσα στο φέρετρό του. Ο Κύριος τον είχε πάρει κοντά Του εκείνη τη νύχτα, για να τον γλιτώσει από περισσότερα βάσανα και ταπεινώσεις.

Το Πατριαρχείο Μόσχας ενέκρινε την τοπική τιμή των Γερόντων της Όπτινα τη δέκατη τρίτη Ιουνίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα έξι. Λίγα χρόνια αργότερα ξεκίνησε η ευλογημένη αποκάλυψη των ιερών λειψάνων τους μέσα στα όρια της παλαιάς μοναστικής αδελφότητας. Η αποκάλυψη των λειψάνων των Οσίων Λεωνίδα, Μακαρίου, Ιλαρίωνος, Αμβροσίου, Ανατολίου του Πρώτου, Βαρσανουφίου και Ανατολίου του Νεότερου άρχισε στις είκοσι τέσσερις Ιουνίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα οκτώ.

Το έργο αυτό ολοκληρώθηκε μέσα στην επόμενη μέρα, με βαθιά συγκίνηση και ευλάβεια από τους πατέρες και τους προσκυνητές της μονής. Επειδή όμως οι πραγματικές ημερομηνίες της αποκάλυψης συνέπιπταν με μεγάλες δεσποτικές και θεομητορικές εορτές, όπως το Γενέθλιο του Τιμίου Προδρόμου, χρειάστηκε άλλη ρύθμιση. Ο Πατριάρχης Αλέξιος ο Δεύτερος όρισε ως ημέρα κοινής μνήμης για το γεγονός αυτό την εικοστή έβδομη Ιουνίου με το παλαιό ημερολόγιο. Σήμερα τα ιερά λείψανα των αγίων Γερόντων αναπαύονται στον νέο ναό της Παναγίας της Βλαδιμίρ μέσα στη μονή τους.

Εκεί καταφεύγουν αδιάκοπα πιστοί από κάθε γωνιά της Ρωσίας και του ορθόδοξου κόσμου για να αντλήσουν παρηγοριά και χάρη. Το Πατριαρχείο Μόσχας προχώρησε επίσημα στην αγιοκατάταξη των Γερόντων της Όπτινα για πανορθόδοξη τιμή στις επτά Αυγούστου του δύο χιλιάδες. Έτσι, η αγιασμένη χορεία της Όπτινα, με τον Όσιο Ανατόλιο τον Νεότερο, λαμπρύνει αιώνια την Εκκλησία μας. Η μνήμη του τιμάται με ευλάβεια στις τριάντα Ιουλίου κάθε χρόνο.