Ένας λόγιος καλλιγράφος της Ζίχνης άφησε τα παλάτια του Πατριαρχείου για να κρυφτεί σε μια καλύβη του Άθωνα. Ζήτησε μάλιστα από τον μαθητή του να δέσει σχοινί στα πόδια του και να σύρει το νεκρό σώμα στο δάσος για τα θηρία. Ο Όσιος Θεόφιλος γεννήθηκε στη Ζίχνη της Μακεδονίας γύρω στα χίλια τετρακόσια εξήντα μετά Χριστόν, από γονείς φιλόθεους και ενάρετους. Στην πατρίδα του έμαθε τα πρώτα γράμματα και ξεχώρισε από νωρίς για τη φιλομάθεια και την αγάπη του στις ιερές γραφές.

Επιδόθηκε μάλιστα με ζήλο στην καλλιγραφία και αναδείχθηκε άριστος τεχνίτης του γραπτού λόγου. Απαρνήθηκε νωρίς πατρίδα, συγγένεια και κάθε κοσμική ματαιότητα και έγινε μοναχός, ενώ σύντομα έλαβε και το αξίωμα της ιερωσύνης. Έκτοτε περιόδευε σε διάφορους τόπους και δίδασκε τους χριστιανούς με τον λόγο αλλά και με το παράδειγμα της ζωής του. Στην πορεία αυτή γνώρισε τον ενάρετο επίσκοπο Ρεντίνης Ακάκιο, ο οποίος τον συνέδεσε πνευματικά με τον μεγάλο άγιο Νήφωνα, μητροπολίτη τότε Θεσσαλονίκης και έπειτα πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.

Όταν ο άγιος Νήφων ανέβηκε στον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως, εμπιστεύθηκε στον Θεόφιλο μια λεπτή αποστολή χάρη στη σοφία και την αρετή του. Τον έστειλε στην Αίγυπτο, μαζί με τον Γέροντά του Ακάκιο, για να εξετάσει τα θαύματα του μακαρίου πατριάρχου Αλεξανδρείας Ιωακείμ. Είχε μετακινήσει με την προσευχή του το όρος Ντουρ Νταγ και είχε πιει δηλητήριο χωρίς καμία βλάβη, ύστερα από πρόκληση Ιουδαίων και μουσουλμάνων. Οι δύο απεσταλμένοι διαπίστωσαν την αλήθεια των γεγονότων και αναχώρησαν για το Σινά, τα Ιεροσόλυμα και τη Δαμασκό.

Στα Ιεροσόλυμα ο επίσκοπος Ακάκιος αρρώστησε βαριά και αναπαύθηκε στον Κύριο, και τον κήδευσε ο ίδιος ο Θεόφιλος με πολλά δάκρυα. Με επιστολές των τριών πατριαρχών της Ανατολής επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, όμως ο άγιος Νήφων είχε ήδη εκθρονιστεί από τον θρόνο του. Ο διάδοχος Παχώμιος, συμπατριώτης του, τον δέχθηκε με χαρά και τον κράτησε κοντά του. Τον διόρισε νοτάριο και έξαρχο της Μεγάλης Εκκλησίας, όπου διακόνησε για αρκετό καιρό με πολλή αγάπη και τιμή από όλους.

Η φιλέρημη ψυχή του όμως δεν αναπαυόταν μέσα στις δόξες και τις τιμές του Πατριαρχείου της Πόλεως. Καταφρόνησε τα μεγαλεία του κόσμου και ανέβηκε στον Άθωνα για να απολαύσει τα μεγαλεία του Θεού στην ησυχία. Πρώτα κατοίκησε στη μονή Βατοπαιδίου, κοντά στον αγιότατο επίσκοπο Μηθύμνης, και υποτάχθηκε σε αυτόν με προθυμία και βαθιά ταπείνωση. Όταν εκείνος εκοιμήθη, μετέβη γύρω στα χίλια πεντακόσια έντεκα στη μονή των Ιβήρων και ασχολήθηκε με την αντιγραφή χειρογράφων.

Εκεί αναδείχθηκε έμπειρος βιβλιογράφος και άφησε γύρω στα τριάντα έργα, κυρίως λειτουργικού περιεχομένου, στην πλούσια βιβλιοθήκη της μονής. Η φήμη της αρετής του έφτασε μακριά και ο πατριάρχης Θεόκλητος τον αναζητούσε για να τον χειροτονήσει μητροπολίτη Θεσσαλονίκης. Ο φυγόδοξος Αγιορείτης κατάλαβε τον σκοπό της προσκλήσεως και για να αποφύγει την προαγωγή παραιτήθηκε από την ιερωσύνη. Εκάρη μεγαλόσχημος μοναχός, δήλωσε ασθένεια και αδυναμία, και αποσύρθηκε σε καλύβη κοντά στον ενάρετο Διονύσιο Ιβηρίτη, στο κελλί του Τιμίου Προδρόμου.

Έπειτα μετέβη στις Καρυές, όπου συνδέθηκε στενά με τον φιλόθεο Πρώτο του Αγίου Όρους Σεραφείμ. Επιθυμώντας ακριβέστερη ησυχία, ο όσιος έφυγε και από τις Καρυές για την ησυχαστική Καψάλα, που ανήκε στη μονή Παντοκράτορος. Με τη βοήθεια του Πρώτου Σεραφείμ παρέλαβε και ανακαίνισε το κελλί του Αγίου Βασιλείου, και πήρε κοντά του τον μοναχό Ισαάκ ως υποτακτικό. Εκεί ασκούσε συστηματικά τη νοερά προσευχή, λέγοντας αδιαλείπτως το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», όπως διδάσκουν οι νηπτικοί Πατέρες.

Με αυτή την ιερά εργασία και με το πένθος των δακρύων καθάρισε την καρδιά του από τα πάθη και απέκτησε ταπείνωση, πραότητα και ειρήνη. Αξιώθηκε θείου φωτισμού, διοράσεως και προοράσεως των μελλόντων, και έγινε σχεδόν άγγελος επί γης. Προείδε το τέλος του, έγραψε ομολογία πίστεως και ιδιόχειρη διαθήκη, τέλεσε ευχέλαιο και κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων. Ζήτησε με δάκρυα συγχώρηση από όλους και έδωσε εντολή στον υποτακτικό του Ισαάκ. Δεν ήθελε ταφή με τιμές, παρά να δέσει σχοινί στα πόδια του και να σύρει το σώμα στο δάσος.

Οι τελευταίοι λόγοι του ήταν: «Κύριε Ιησού Χριστέ, δέξαι το πνεύμα μου». Ο πιστός υποτακτικός Ισαάκ εξετέλεσε με βαριά καρδιά την εντολή του Γέροντα και απόθεσε το τίμιο λείψανο σε κρυφό μέρος του δάσους. Υπάκουσε όπως πάντοτε υπάκουε στον όσιο Θεόφιλο όσο ζούσε στο κελλί τους. Με τη θεία πρόνοια όμως οι πιστοί αναζητούσαν επίμονα το λείψανο, και όταν τελικά βρέθηκε, η μονή Παντοκράτορος θέλησε να το κρατήσει για ευλογία. Αποφασίσθηκε λοιπόν να κρατηθεί το δεξί χέρι, το οποίο σώζεται μέχρι σήμερα σε στάση ευλογίας, και να δοθεί το υπόλοιπο σώμα στον Ισαάκ.

Εκείνος το εναπόθεσε με ευλάβεια στην εκκλησία του Αγίου Βασιλείου, κοντά στο κελλί του οσίου Γέροντά του. Από εκείνη την ώρα άρχισε να αναβλύζει ευωδιαστό μύρο από το άφθαρτο σώμα του οσίου, και έτσι ονομάστηκε Μυροβλύτης. Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης σημειώνει ότι η μυρόβλυση φανερώνει άκρα καθαρότητα ψυχής και σώματος, και χαρίζεται σπάνια σε ελάχιστους αγίους της Εκκλησίας. Ο Όσιος Θεόφιλος εκοιμήθη στις οκτώ Ιουλίου του χιλίοστού πεντακοσιοστού τεσσαρακοστού ογδόου, και θεωρείται ένας από τους διασημότερους αντιγραφείς χειρογράφων του Αγίου Όρους.