Όταν ο αυτοκράτορας Λέων ο Αρμένιος διέταξε να κατεβάσουν τις ιερές εικόνες από τους ναούς, ένας επίσκοπος ορθώθηκε μπροστά του ασυμβίβαστος. Ο Κοσμάς ο Ομολογητής, μαζί με τον συνασκητή του Όσιο Αυξέντιο, πλήρωσε αυτή τη στάση με εξορίες, φυλακίσεις και αδιάκοπες κακουχίες μέχρι τέλους. Καταγόταν από τη βασιλεύουσα πόλη της Κωνσταντινουπόλεως και έζησε τον ένατο αιώνα μετά Χριστόν, σε εποχή σκληρή για τους ορθοδόξους πιστούς. Από τα νεανικά του χρόνια αγάπησε με όλη του την ψυχή τον Χριστό και αρνήθηκε τον μάταιο τούτο κόσμο.

Έφυγε στην έρημο, έλαβε το αγγελικό σχήμα και επιδόθηκε με ζήλο στην αυστηρή ασκητική ζωή. Δίπλα του βρισκόταν πάντοτε ο Όσιος Αυξέντιος, σύντροφος και συναγωνιστής στους πνευματικούς του αγώνες. Οι δύο τους πάλευαν μαζί με νηστείες, αγρυπνίες και αδιάλειπτη προσευχή, αναζητώντας τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Με τον καιρό ο Κοσμάς έγινε δοχείο εκλεκτό του Παρακλήτου και ξεχώρισε για τη σύνεση και την αρετή του. Η φήμη του απλώθηκε γρήγορα στις γύρω περιοχές και έφτασε ώς τα αυτιά του ποιμένος της Εκκλησίας.

Έτσι, χωρίς να το επιδιώξει, χειροτονήθηκε επίσκοπος της πόλεως της Χαλκηδόνος, για να ποιμάνει με σοφία το ποίμνιο του Χριστού. Στον επισκοπικό θρόνο της Χαλκηδόνος ο Κοσμάς συνάντησε αμέσως τη μανία των εικονομάχων αιρετικών της εποχής εκείνης. Η αυτοκρατορία βρισκόταν σε αναταραχή, καθώς οι κρατούντες κήρυτταν πόλεμο εναντίον των αγίων εικόνων και των ορθοδόξων πιστών. Ο νέος ιεράρχης στάθηκε όρθιος και υπερασπίστηκε με παρρησία τη διδασκαλία της Εκκλησίας για την τιμητική προσκύνηση των ιερών εικόνων.

Πλάι του βρισκόταν πάλι ο Όσιος Αυξέντιος, που τον στήριζε με την προσευχή και τη γενναιότητά του στον σκληρό αυτό αγώνα. Πολλές φορές οι εικονομάχοι προσπάθησαν να τον παρασύρουν με κολακείες, υποσχέσεις και απειλές, ώστε να αρνηθεί την προσκύνηση των αγίων εικόνων. Εκείνος όμως απαντούσε με σταθερότητα και αρνιόταν να υποταχθεί στις παράνομες απαιτήσεις των διωκτών της αληθείας. Όταν ο αυτοκράτορας Λέων ο Αρμένιος εξέδωσε διάταγμα να αφαιρεθούν οι εικόνες από τους ναούς, ο επίσκοπος αρνήθηκε κάθε υποχώρηση.

Για την ομολογία του εκδιώχθηκε από την επισκοπή του και ρίχτηκε στη φυλακή, μακριά από το ποίμνιο που τόσο αγαπούσε. Στη φυλακή υπέμεινε ταλαιπωρίες, πείνα και ταπεινώσεις, χωρίς ποτέ να λυγίσει η ψυχή του από τον φόβο ή τη μοναξιά. Η καρδιά του παρέμενε στραμμένη στον Χριστό και στην αλήθεια της ορθοδόξου πίστεως. Όταν ύστερα από καιρό ο Άγιος Κοσμάς ελευθερώθηκε από την εξορία του, οι αιρετικοί τον κάλεσαν και πάλι μπροστά τους. Του ζήτησαν επίμονα να αρνηθεί την τιμή των ιερών εικόνων, υποσχόμενοι αξιώματα, ησυχία και αποκατάσταση στον θρόνο της Χαλκηδόνος.

Ο γενναίος ιεράρχης όμως απάντησε με την ίδια σταθερότητα και ομολόγησε ξανά την πίστη της Εκκλησίας μπροστά στους διώκτες του. Τότε άρχισαν νέα μαρτύρια, πικρίες και ατιμώσεις, που τις μοιραζόταν μαζί του και ο πιστός Όσιος Αυξέντιος. Οι δύο φίλοι του Χριστού στήριζαν ο ένας τον άλλο και έδιναν θάρρος στους ορθοδόξους που υπέφεραν εκείνα τα χρόνια. Το σώμα του Αγίου εξασθένησε από τις κακουχίες, την ηλικία και τις αλλεπάλληλες εξορίες σε τόπους ερημικούς και αφιλόξενους.

Το πνεύμα του όμως παρέμενε ακμαίο, φλογερό και αδούλωτο, καθώς αντλούσε δύναμη από την προσευχή και την ελπίδα της αιωνιότητος. Έτσι, μέσα σε αυτές τις θλίψεις και τις αδιάκοπες πιέσεις, ο Άγιος Κοσμάς παρέδωσε ειρηνικά την ψυχή του στον Κύριο. Έλαβε από τον Χριστό τον στέφανο της ομολογίας ως αμοιβή για τους αγώνες και τα παθήματά του. Το τίμιο λείψανό του ενταφιάστηκε με ευλάβεια στον περίφημο ναό των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη.